Soms proberen we het even, een dreun te geven tegen de opstaande muurtjes. Om voor de bakstenen muur een houten in de plaats te zetten. Nog dit jaar werd geprobeerd het woord ‘allochtoon’ af te schaffen -om plaats te maken voor ‘biculturele burger’, want dat zou verzachtend werken. Maar moet Nederland niet überhaupt iets doen aan het obsessieve gebruik van deze etnische terminologie, waarmee altijd de nadruk wordt gelegd op het ‘anders-zijn’?

Een jaar woonde ik voor onderzoek in een buitenwijk van Amsterdam en bijna een half jaar in een quartier chaud van Parijs. In beide landen brak regelmatig een stormachtig multicultureel debat uit, in onderwerp variërend van de kwestie boerka tot het belang van nationale normen en waarden. Opvallend is echter het grote verschil in de toon van het debat in politiek, wetenschap en media. In Nederland blijft men vanuit zijn verzuilingstraditie vasthouden aan etnische labels. Was je eerst een allochtoon, dan ben je nu een biculturele burger. In Frankrijk pakt men dit anders aan. Hier is iedereen met een Frans paspoort Fransman, waardoor de etnische groepslijnen veel minder worden benadrukt.

Hollandse Hokjesgeest

‘Allochtoon’, ‘Marokkaan’, ‘Turk’ – in het Jaarrapport Integratie 2009 gebruikt men die termen niet meer – tenminste, dit beweert men ten onrechte in de inleiding . Toch zitten ze vastgebakken in het Nederlandse vocabulaire. Dit is ook moeilijk te veranderen, want zowel in onderzoek als in beleid gaat men uit van deze indelingen. En hoewel dit beleid steeds meer is bedoeld ‘om bruggen te slaan’ tússen de verschillende groeperingen, wordt uit pragmatische overwegingen nog vaak gemikt op de afzonderlijke etnische groeperingen.

Inmiddels oud-minister Van der Laan zei nog niet zo lang geleden dat “migranten moeten kiezen voor Nederland”. Maar moet er in het maatschappelijke debat dan ook niet iets veranderen aan de inkadering van deze individuen, waarmee altijd wordt verwezen naar hun ‘anders-zijn’? Of zoals Cohen in zijn boek ‘Binden’ stelt: het is de mate waarin ‘wij’ bereid zijn om vreemdelingen en allochtonen in onze samenleving op te nemen als volwaardige burgers die bepaalt in hoeverre ‘zij’ worden geaccepteerd in ons midden. Hierbij doet het verder nauwelijks ter zake in hoeverre de groepering ‘goed is geïntegreerd’.

Franse Fraternité?

Frankrijk pakt dit heel anders aan. Een Fransman ben je, in ieder geval op papier, zodra je de Franse nationaliteit hebt verkregen. De ‘nieuwe Fransen’ vallen in beleid en onderzoek onder de doelgroep waar zij aan de hand van gangbare kwalificaties onder vallen, zoals woonplaats of sociaal-economische positie. Waar men in Nederland etnische criteria hanteert, en daardoor groepen metterdaad creëert, worden in Frankrijk voormalige migranten en hun nakomelingen als individuen ingekaderd in classificaties die voor iedereen gelden.

Dit verschil in benadering valt terug te voeren op historische verschillen. In Frankrijk wordt de omgang met immigranten en hun nakomelingen op beleidniveau bepaald door de idealen uit de tijd van de Franse Revolutie, ‘Liberté, egalité, fraternité’. Voor iedere Fransman gelden dezelfde universele rechten; een individu mag zich dus niet beroepen op zijn culturele groepsrechten. De Nederlandse staat erkent, in het verlengde van de verzuilingstraditie, juist wel culturele verschillen. Hierbij worden groepen langs socio-politieke en religieuze lijnen ingedeeld en krijgen ze, ondanks veranderingen in beleid, nog steeds overheidssteun om hun eigen organisaties op te zetten.

In de praktijk uiten deze verschillen zich op een aantal gebieden. Religie en cultuur zijn in Frankrijk privé-kwesties die niet noodzakelijkerwijs een plaats hebben binnen het publieke domein. Zo geldt vanuit de gedachte van laïcité, de seculariteit van de Franse staat, sinds 2004 een verbod op hoofddoekjes in overheidsgebouwen en op openbare scholen. Dit verschil zien we ook in de inrichting van het educatieve systeem. In tegenstelling tot Nederland krijgen confessionele scholen in Frankrijk vrijwel geen overheidssteun. Daardoor bestaat het overgrote deel van de Franse scholen uit openbare scholen, gefinancierd door de staat. Daarnaast zijn er in het curriculum duidelijke verschillen. De openbare school dient als neutrale omgeving waarin de republikeinse waarden van individuele gelijkheid worden onderwezen. De toekenning van collectieve rechten zou deze gelijkheid ondermijnen. Binnen de Nederlandse scholen daarentegen worden etniciteit en religie meer erkend en bevestigd, waardoor de jongeren zich meer met deze identiteiten profileren.

Het verschil is echter misschien wel het meest zichtbaar in het politieke, wetenschappelijke en mediadiscours. Waar in Frankrijk een taboe heerst op specificatie van etniciteit –overigens misschien meer in woord dan in daad -daar worden eerste, tweede en vaak zelfs derde generatie migranten in Nederland nog altijd ingedeeld aan de hand van hun etnische achtergrond. En hoewel men er steeds vaker vraagtekens bij zet of een dergelijke indeling wel ethisch verantwoord is, is de vorig jaar wederom in opspraak geraakte database van Antilliaanse jongeren nog steeds niet in alle gemeenten afgeschaft. Om van de onlangs opgestelde ‘Marokkanenlijst’ van het Korps Landelijke Politiediensten nog maar niet te spreken.

Nederland, zo bericht een Franse weblog, is een land “waar jonge Nederlanders vaak worden gedefinieerd naar de cultuur van hun ouders en hun huidskleur.(…) Maar de Nederlanders zien zichzelf niet als racisten.” Dit is namelijk hun waarheid. Onze waarheid.

Gevolgen

De nadruk op etniciteit en religie in het Nederlandse discours heeft tot gevolg dat identiteit en groepsafbakening in Nederland veel meer dan in Frankrijk via etnische en religieuze lijnen lopen. Etniciteit wordt in Nederland, zowel door in- als outsiders, gezien als een natuurlijk gegeven, met vastomlijnde grenzen en een hoge mate aan interne uniformiteit. De jongeren waarmee ik in Nederland sprak, profileerden zichzelf allereerst als moslim, Marokkaan, ‘ons soort-de Nederlanders’. Vrijwel alle vriendschappen waren etnisch en religieus homogeen van aard. In Frankrijk moest ik doorvragen om achter de origine van jongeren te komen en speelden afkomst en religie geenszins een rol bij groepsvorming (bevindingen die overigens door meerdere onderzoekers worden bevestigd).

Het Jaarrapport Integratie 2009 stelt dat het probleem in Nederland vooral ligt in de relatie tussen moslims en niet-moslims, en  in‘het gevoel dat beide werelden onverenigbaar zijn’. Bovendien vertelt dit rapport dat het aantal contacten tussen ‘niet-westerse groepen’ en ‘autochtonen’ stagneert en bij Turkse Nederlanders zelfs afneemt. Frankrijk heeft daarentegen het hoogste aantal interetnische huwelijken van West-Europa. Zoals W.I. Thomas lang geleden, in 1928, stelde: “If men define situations as real, they are real in their consequences.” Zolang we bepaalde groepslijnen in theorie hanteren, zullen deze er in de praktijk ook zijn.

“Migranten moeten kiezen voor Nederland”. Met als voorland een vacuüm, want ze zullen zich vervolgens in hokjes als ‘allochtoon’, ‘nieuwe Nederlander’, ‘Turk’, ‘Marokkaan’, ‘Surinamer’ of ‘Antilliaan’ geplaatst zien. Als ‘we’ zeggen dat deze mensen moeten kiezen voor Nederland, moeten ‘we’ ook consequent zijn en er zelf mee beginnen ‘hén’ als Nederlander te zien. Wat we doen is goochelen met woorden die duiden op dezelfde doelgroep: ‘allochtoon’, ‘medelander’, ‘biculturele burger’. Woorden waar echter dezelfde personen mee worden bedoeld, of eigenlijk leden van etnische groepen. In feite duidt dit op een behoefte om de situatie te ‘etniceren’. Als we echter van ‘hun verwachten uit hun hokje te treden, zullen we zelf ook een aantal muurtjes moeten slechten, niet enkel in daden, maar nu ook in woorden. Hoewel aan het ‘succes van de Franse integratie’ nogal wat af te dingen valt, kunnen we op het gebied van fraternité wel degelijk iets van onze zuiderburen leren.

——– Beeld (zitplaats) van Carine Weve

http://www.carine-weve.nl

Wikipedia zegt: ‘The term suggests outcasts from respectable society living on the fringes of the social order who are seen as dangerous because they may be criminal, unpredictable, and without respect for authority whether it be political, legal, or moral. It is usually used, especially by blacks, as a slur, but may also be used self-referentially by whites of higher socio-economic status to jokingly describe their origins.’

De nadruk ligt hier op de mentaliteit, ze bevinden zich aan de rand van de sociale orde (wat dus niets zegt over hun economische status), ze zijn onvoorspelbaar en hebben bij voorbaat geen respect voor welke politieke of morele autoriteit dan ook.

Vooral dat laatste interesseert mij: het gebrek aan respect voor een morele autoriteit. Mijn stelling is dat de ’sociale kwestie’ zoals door Paul Scheffer en veel sociologen in Nederland wordt gebruikt, een te enge nadruk legde op arbeid en opleiding, maar te weinig op moraal. VMBO is ook een opleiding, maar er wordt er weinig tot geen aandacht geschonken aan kunstgeschiedenis, ethiek en filosofie, muziek en literatuur. Leerlingen van gymnasia en athenea worden aldoor gesleept naar musea, maar kinderen die op VMBO of zelfs HAVO stranden, vinden geen weg naar de etnische of esthetische kanten van het leven. (Het is in die zin typerend dat Joost Zwagerman van het atheneum werd gestuurd wegens ‘gedragsproblemen’ en tenslotte maar onderwijzer werd en geen academische opleiding volgde, die juist zorgt voor de ethische vorming; het komt veel voor bij intellectuelen die geen academische achtergrond hebben, dat ze zich later overschreeuwen met stellingen als: je hebt niet eens Argumentatie voor beginners gelezen. Ja, want dat hebben zij wel gelezen, en het is meestal het enige wat zij gelezen hebben. Maar er zijn ook veel autodidacten die goed terechtkomen. En dit zeg ik overigens alleen om te jennen.)

Maar terug naar White Trash. Mijn stelling is dat je zo’n mentaliteit veroorzaakt, als je mensen in hun jonge jaren in geestelijke zin verwaarloosd. Beschaving als de optelsom van beleefdheid, fatsoen, omgangsvormen, goede smaak en zelfbeheersing moet je leren!

Maar dan: waarom White in White Trash? Was dat niet racistisch? Nee hoor: ik erken het bestaan van Black Trash en vind dat minstens zo zorgelijk. Kijk maar in de Antilliaanse gemeenschap, en kijk naar veel moslimjongens, die bijna niet meer tot de menselijke soort gerekend moeten worden, als je ziet met welke ideeën zij door het leven gaan. Ik zou ze inderdaad in heropvoedingskampen willen zetten.

Maar deze Black Trash komt al overvloedig aan de orde in de media, onder de termen ‘tuig’ en ‘straatterroristen’. White Trash wordt nooit als zodanig benoemd en besproken, uit ’respect’ voor de anderhalf miljoen kiezers van de PVV zoals dat heet. Zoals ‘bobbie’ zei: dat is inderdaad erg aanmatigend. Van: vergeef ze, ze weten niet beter.

Je zou moeten zeggen: niet omdat je White Trash bent stem je op Wilders, maar andersom: als je Wilders stemt (en daarmee dus aantoont geen respect te hebben voor welke morele autoriteit dan ook), behoor je tot de White Trash. Omdat je de mentaliteit hebt van White Trash. En dan mag je gekleurd zijn, of Hindoestaan of wat dan ook. In mijn Hindoestaanse familie heb ik een man die luidkeels zegt PVV te stemmen. Hij is een afschuwelijk mens en dat zeg ik hem ook. Al riskeer ik een dreun, want daartoe is dit Trash snel geneigd. Maar ik reken op de steun van de rest van de familie, want in een straatgevecht verlies ik per definitie.

En dan als laatste: waarom koos ik juist een website als podium voor mijn stukje, dat bovendien opzettelijk is gesteld in een stijl van GeenStijl (ze zeggen zelf: ‘Tendentiueus, ongefundeerd en nodeloos kwetsend’)? Omdat internet-hooliganism volgens mij een buitengewoon belangrijke activiteit is van White Trash. Ook beschaafde kranten brengen hun White Trash meningen onder in weblogs, zoals Silvain Ephimenco in Trouw, Nausicaa Marbe en Amanda Kluveld in de Volkskrant. Als uitlaatklep kun je zeggen. Daarom maakt De Telegraaf ook van die tendentieuze koppen met daaronder: reageer!

En dat doen ze. Prompt. Ze lezen het stukje niet, maar ze reageren op de kop. Of op een korte weergave van een ander. Ze hebben het concentratievermogen van een tienjarige. Maar ze zijn op commando afroepbaar. Ik heb ooit, in mijn studietijd, les gegeven op een Huishoudschool. Allemaal hopeloze meiden die op school werden gehouden vanwege de leerplicht tot zestien jaar, want leren deden ze niks. De leraren kwamen niet door de ordeproblemen ze erkenden zijn of haar autoriteit niet. Dus riep ik: die Janet Jackson (zij was toen erg populair onder de meiden) heeft wel een erg dikke kont. En paf: onderling gekibbel hield onmiddellijk op en alle geschreeuw was naar mij gericht.

De in Nederland nog relatief onbekende website van het Vlaams-Nederlands Huis deBuren heeft bovendien geen tussenliggende redactie die de ergste stompzinnigheden, persoonlijke beledigingen en scheldwoorden eruit haalt. Daardoor had ik een zo groot mogelijk bereik onder de White Trash. Ik dacht nog: maar wie bezoekt die website nu eigenlijk? Tot nu toe was dat een tamelijk ontwikkeld en beschaafd publiek. Maar ik rekende op Twitter en Facebook en al die andere manieren om stukjes gedachteloos door te sturen. Eerlijk gezegd had ik op Joost Zwagerman, een mastodont in kringen van White Trash, niet gerekend. Hij kwam als een geschenk uit de hemel.

www.deburen.eu/nl/

Het is straks tweeëntwintig jaar  ̶  maar het went niet, geen seconde.

Alleen de gemoedtoestand went: wispelturig; zoekgeraakt; onwennig. Maar vooral tijdelijk is ons bestaanbesef.

Twee-en-twintig-jaar. En met mij, vele andere verdwaalde Iraniërs, die hier al langer hier zijn. En ook velen die na mij zijn gekomen. Het levert vele levensschetsen op. Een onzichtbaar, maar altijd aanwezige spoor van Iraanse nostalgie, hier in Nederland.

Over de vlakke Hollandse landschappen, dwars door de Mondriaan-achtige omgeving, loopt een Perzische krul. Een kalligrafisch wervelende signatuur.

Wat een contrast.

In ons dragen we de zoektocht van ruwe, duizenden jaren oud Iraanse landschappen. Met veel fantasie, en ook veel fanatisme, gaat onze mythische queeste om het licht te vinden voort.

Nu, hier in het Avondland,  is onze grootste uitdaging, het register van herinneringen niet al te vaak open te trekken. Vluchten voor heimwee, levenslang vluchten voor het diepe besef dat we verlaten zijn, achtergelaten in een landstreek van volstrekt tegenovergestelde emoties.

We zijn beland in het land van Calvijn en Luther, de cultus van het “bijhouden” het ritme van de dag en van het denken bepaalt: het bijhouden van dijken, van waterschappen, van daken en straten, en van de administraties natuurlijk: de Hollandse habitus van opgeruimd staat netjes en van gewoon doen, dan doe je gek genoeg.

Hoe is dat in rijm te brengen met het Perzische ethos van verheelijking van ruines, “kharabaat”, en van de poëtische roep van de meester van Perzisch mystiek, onze Molana, hier vooral bekend als Rumi, dat luidt: ‘Laat alle dat gedachtespinsels achter je; wordt waanzinnig; waanzinnig! (Divane show; Divaneh show)’

Verdwaald, dat is het gevoel dat het stempel drukt op ons leven in dit eerlijke; geordende; realistische land derüuber-administratoren.

Ik denk dat met mij hier vele Iraniërs verdwaald zijn geraak. Toch durven we elkaar maar niet te vinden.

En omdat we overgelaten zijn aan de beloning- en strafstructuren van dit land, zijn we ook een beetje een speelbal van de Hollandse gemoedtoestand: een gemoedtoestand die ondanks alle kennis die we ijverig blijven opdoen en naar binnen zuigen, toch onvoorstelbaar blijft voor wie niet in dit emotionele klimaat geboren en getogen is.

Ik wil het heel graag goed doen in dit land.

Wij Iraniërs willen het graag goed doen, te graag denk ik soms.

Als een soort pijnstiller voor het gemis. En toch. Alles wat we doen, doet ons pijn.

Ik geloof niet dat Iraniërs een volk van emigranten zijn. Het zit niet in onze natuur.

Wij beschikken niet over een verinnerlijkte drift tot welvaart en welzijn, die ons door de wereld zou laten zwerven. Kijk niet naar de laatste dertig jaar, dit is een uitzonderlijke periode. En trek geen verkeerde conclusie uit je wens er altijd picobello uit te willen zien. Diep in onze hart willen we niets liever zijn dan Derwisjen, materie en de materiële drang achter ons te laten. “Javanmard” zijn. Ridderlijk, leven voor een bovennatuurlijke queeste.

Wij zijn te gehecht aan geraffineerde, miniaturistkiese verhalen en de gecodeerde en verborgen taal van onze eeuwige geheimen, om ons terug te kunnen vinden in een andere taal.

Hoeveel Nederlanders kennen gedichten van een dichter uit de dertiende of veertiende eeuw? Het Nederlands bestond nog amper. Wij kunnen uren, dagen, weken zwelgen in een gedicht van Hafez of  Rumi.

Moulana werd door de krijgers van Dzjengiz Khan uit Balkh verdreven. Anders zou hij het grote Khorasan nooit hebben verlaten. Hafez was nog maar net in Yazd, de dichtstbijzijnde grote stad in de omgeving van Shiraz, toen hij in tranen uitbarstte bij het zien van de zogenaamde Alexander-gevangenis, omdat een leven zo ver van Shiraz net een gevangenis voor hem was.

We geven het niet graag toe, maar we zijn afgesneden van onze bodem. En we zullen eeuwig bloeden.

En alles wat we doen doet pijn.

Misschien durven we dat ooit onder de ogen te zien. Door de nostalgie toe te laten en de heimwee te omhelzen kunnen we niet terugkeren naar het verleden. Maar wellicht kunnen we troost vinden in scheppende schoonheid van pijnbesef.

En dat is in een notendop de praktische en vruchtvolle betekenis van de Perzische mystiek. Daar hebben we het een ander keertje over, langer en uitbundiger.

Shervin Nekuee

30 Oktober 2009

Wat gebeurt er met mensen als de sociale omgeving waarin ze leven vernietigd wordt? Als alles wat bekend en veilig was er niet meer is? Het overkwam de inwoners van Zuid-Limburg toen de kolenmijnen sloten. De sociale infrastructuur, die grotendeels rond de mijnen was georganiseerd, werd weggevaagd. De werkloosheid nam enorm toe en veel plekken waar men elkaar ontmoette, zoals de gezelligheidsverenigingen die door de mijndirecties waren opgezet, hielden op te bestaan. Het overkwam ook de inwoners van Oost-Berlijn toen na de val van de Muur de sociale infrastructuur van de oude DDR verdween.

Een bekend voorbeeld uit de Nederlandse geschiedenis is de kolonisatie van Nieuw-Guinea. Door de komst van de blanken werden veel oude gemeenschapsverbanden vernietigd.
Duizenden Papoea’s werden gedwongen op de plantages te werken, hadden geen contact meer met hun dorpsgenoten, hun stam en cultuur en leefden in barakken. In de dorpen waar zij vandaan kwamen, ontstond een tekort aan arbeidskrachten, daalde de agrarische productiviteit en ontstond hongersnood. De Nederlandse kolonisatie leidde tot sociale, culturele en economische desintegratie die uitmondde in de ‘Vailala-razernij’.

In zijn studie Een nieuwe hemel en een nieuwe aarde (1961) beschrijft theoloog en godsdienstpsycholoog Fokke Sierksma de gebeurtenissen: ‘Het gehele gebied langs de Koraal-Zee en het daarachter liggende binnenland leken in 1919 één gekkenhuis.
[…] Niemand werkte meer. Zwarte arbeiders wandelden zo maar de kamers van hun meesters binnen en sloegen daar wartaal uit. […] De mannenhuizen, in oude en nieuwe tijd heiligste der heiligen, werden door opgewonden mannen geopend. […]

De mensen bleven bevangen door een geest, die zij zelf niet kenden, maar die hen dwong te breken met het leven dat zij vóór 1919 hadden geleefd. Had de profeet immers niet gezegd, dat een zwarte huid waardeloos was en dat de Papoea’s een blanke huid zouden krijgen? De profeet had trouwens nog veel meer gezegd. De voorouders zouden op aarde terugkeren en grote rijkdommen met zich meebrengen. Er zou een nieuwe tijd op aarde aanbreken. Er waren al Papoea’s die met eigen ogen het schip met de voorouders voor de kust hadden zien liggen en met eigen oren de ankerkettingen van het schip hadden horen ratelen. Men maakte zich dan ook gereed voor de grote dag.’

Hysterische leiders

Deze Vailala-razernij is een mooi voorbeeld van een cargocult: het geloof dat er een groot schip zal arriveren met voedsel en wapens (cargo) om de blanken eruit te zetten en zo de statusquo ante te herstellen. Sierksma noemt een aantal kenmerken van een cargocult. Ten eerste wordt een kosmische catastrofe aangekondigd die voorafgaat aan de door de profeet voorspelde nieuwe wonderwereld. Ten tweede is er sprake van een collectief autisme: men raakt ‘in zichzelf opgesloten’ en leeft van wensfantasieën. Alle informatie wordt gezien als bewijs van het eigen gelijk. Alle verschijnselen wijzen in de richting van die ene oplossing voor alle sociale problemen. Ten slotte treden personen met een instabiele, ‘hysterische’ persoonlijkheidsstructuur op als charismatische leiders. De cargocult is een pathologisch antwoord op een plotselinge en extreme vorm van sociale desintegratie; het ‘schip met geld en wapens’ is een deus ex machina die de misère, de vernedering en de sociale desintegratie in één klap zal opheffen en de oude samenleving in ere herstelt.

Niet letterlijk natuurlijk, maar de kenmerken van de cargocult van de Papoea’s zijn ook in de Nederlandse samenleving aanwijsbaar. Er is sprake van een Nedercult. Voor autochtonen zijn, met name na 9/11, de islamisering van Nederland of de verwachte immigratie uit Oost-Europa de komende catastrofen, waaruit de angst voor alles wat ‘anders’ is voortvloeit.
Oude sociale verbanden worden vernietigd en alleen door een herstel van de Nederlandse cultuur en het verbannen van de islam uit de Nederlandse samenleving kunnen de problemen worden opgelost. Ook inwoners van Nederland met een niet-Nederlandse achtergrond beschouwen de bedreiging van de eigen cultuur als een catastrofe. Veel moslims, bijvoorbeeld, vrezen dat ze hun godsdienst niet kunnen uitoefenen.
Het ‘collectief autisme’ en ‘in zichzelf opgesloten’ zien we in de Nedercult bij zowel autochtonen als allochtonen terug als een sociaal isolement dat radicalisme en extremisme bij de diverse bevolkingsgroepen bevordert. Verder hebben tegenstanders van de multiculturele samenleving het democratisch debat een hysterische wending gegeven. En wat de charismatische leiders betreft: het charisma van Pim Fortuyn was onomstreden en een politicus als Geert Wilders trekt veel kiezers door de aard van zijn leiderschap.

Taboes

In de Papoeacargocult openden hysterische mannen de mannenhuizen, het heiligste der heiligen, en openbaarden zij de sacrale fluiten en maskers die geen enkele vrouw ooit had gezien. De kern van de cultuur werd te grabbel gegooid.
Zo erg is het in Nederland nog niet, maar de democratische samenleving staat wel onder druk. Het politieke vertrouwen in Nederland daalt. Dit wordt duidelijk als we een aantal gegevens uit de Nationale Kiezers Onderzoeken van 2002 en 2006 naast elkaar zetten. In 2002 had 32 procent van de Nederlandse kiezers geen of weinig vertrouwen in het parlement; in 2006 was dat 38 procent. Voor ambtenaren waren de percentages in 2002 52 procent en in 2006 61 procent. Verder had in 2002 83 procent van de kiezers vertrouwen in de democratie, tegen 77 procent in 2006. Door de kredietcrisis is ook het economisch vertrouwen naar een dieptepunt gedaald. Nederland is een low trust-land geworden.

Veel van het Nederlandse onbehagen spitst zich toe op kwesties rond de multiculturele samenleving. Uit onderzoek van de Amerikaanse politicoloog Robert Putnam en de Nederlandse sociologen Jaap Dronkers (1945, promotie Sociologie vu 1976, voormalig UvA-hoogleraar Empirische sociologie) en Bram Lancee (1978, Sociale geografie 2005) blijkt dat etnische diversiteit in een samenleving op de korte termijn leidt tot sociale desoriëntatie en ‘schildpaddengedrag’: mensen trekken zich
op hun eigen eiland terug en bezien de sociale omgeving met wantrouwen. In het sociale isolement dat zij ervaren, wordt de boze buitenwereld steeds bozer. Allochtone Nederlanders en autochtone Nederlanders voelen zich psychologisch onveilig. De multiculturele samenleving krijgt de schuld van deze situatie.
Een meerderheid van de inwoners van Nederland heeft het gevoel gediscrimineerd te worden en slachtoffer te zijn van een onrechtvaardige, onoverzichtelijke maatschappij. Dit leidt tot passiviteit, starheid en het onvermogen om de omgeving met een genuanceerde blik te bekijken. In de politiek mondt dit uit in een overtrokken debat over ‘de’ Nederlandse cultuur, over Marokkaanse ‘straatterroristen’ en over ‘extremistische’ moslims.

De hysterie in de Nedercult is de regelmatige overschrijding, door politici, columnisten en ‘opinieleiders’, van de grenzen van het democratisch debat. In de democratie zijn er drie ‘taboes’ die ervoor moeten zorgen dat conflicten op een geweldloze manier worden opgelost: men mag niet oproepen tot geweld, men mag leden van de politieke gemeenschap niet uitsluiten en de menselijke waardigheid van de deelnemers aan het debat moet altijd worden gerespecteerd. Deze regels werden en worden, vooral door en in reactie op radicale tegenstanders van de multiculturele samenleving als Pim Fortuyn, Theo van Gogh, Ayaan Hirsi Ali, Rita Verdonk en Geert
Wilders, regelmatig met voeten getreden. ‘Jongerenimam’ Abdul-Jabbar van de Ven schendt de ‘geen geweldsregel’ als hij hardop hoopt dat Wilders zal sterven. Verdonk schendt de ‘geen uitsluitingsregel’ als zij aan een orthodoxe moslim met de Nederlandse nationaliteit, die vrouwen geen hand wil schudden, vraagt waarom hij eigenlijk in Nederland blijft. En Van Gogh schond de menselijke waardigheid van moslims door ze voortdurend met ‘geitenneukers’ te vergelijken. Veel schendingen
van de taboes op het democratisch debat zijn overigens subtieler. Met name het betitelen van tegenstanders als ‘politiek correct’ of ‘racist’ is een verhullende manier om niet met mensen in discussie te willen gaan. Het zijn vooral kranten als nrc Handelsblad en de Volkskrant die deze vorm van uitsluiting hanteren. Een groot deel van de Nederlandse cargocult woedt in de hoofden van het ‘intellectuele’ gedeelte van de bevolking.

Pragmatische verdraagzaamheid

Het sociale isolement in de samenleving maakt partijen als Trots op Nederland (ton) en de Partij Voor de Vrijheid (pvv) populair. Zij bieden met hun nationalisme een aantrekkelijk alternatief voor het collectieve autisme in de Nedercult. Door het verdedigen van ‘de’ Nederlandse cultuur (‘het schip met voorouders’) geven ze mensen het gevoel bij een fictieve, want verdwenen, gemeenschap te horen. Ze geven een monocultureel alternatief als antwoord op sociaal isolement en sociale desoriëntatie.

Verdonk en Wilders hebben niet de neiging om het autisme en het hysterische debat in de Nedercult te bestrijden. Zij winnen er immers Kamerzetels mee.
Ondertussen blijkt het met het gevaar van de islam reuze mee te vallen. Als reactie op de cargocult zien we vooral een democratisch antwoord van allochtone Nederlanders. De politieke participatie bij gemeenteraadsverkiezingen stijgt.
Aangezien politieke participatie identificatie met Nederland en democratische opvattingen bevordert, stijgt hiermee de politieke integratie van moslims. Het is maar een zeer klein deel van de moslimbevolking dat een andere reactie vertoont. Bij hen stijgt de gevoeligheid voor radicalisme en extremisme. Dat komt door het sociale isolement in etnische gemeenschappen.

Dezelfde factor die de populariteit van ton en de pvv verklaart, beïnvloedt ook de gevoeligheid voor radicalisme en extremisme onder een kleine minderheid van de Nederlandse moslimbevolking. De Nederlandse cargocult zit daarmee in een vicieuze cirkel: sociaal isolement bij de autochtone Nederlanders leidt tot psychologische onveiligheid bij de moslimbevolking. Psychologische onveiligheid bij moslims vergroot de gevoeligheid voor moslimradicalisme en extremisme, wat weer de sociale desoriëntatie bij de autochtone bevolking versterkt.
Het komt er dus op aan om het sociale isolement in de Nederlandse samenleving te bestrijden. Het probleem van de multiculturele samenleving is niet het naast elkaar bestaan van diverse culturen en religies, maar een gebrek aan sociale cohesie. We leven in een multiculturele samenleving, er zullen altijd verschillen tussen mensen blijven bestaan. Binnen de regels van de democratie móéten deze verschillen ook bestaan omdat ze de maatschappij voortdurend scherp houden. Wat voor de één vanzelfsprekend is, is dat voor de ander niet. Culturele verschillen in een samenleving zijn onontkoombaar en zeer gewenst – zolang de grenzen van de democratie maar worden bewaakt.
Multiculturalisme is een feit en pragmatische verdraagzaamheid dus een noodzaak. Wil Nederland in het reine komen met de multiculturele samenleving, dan is doorbreking van de Nedercult noodzakelijk. We kunnen dan de vrijgekomen energie besteden aan andere urgente zaken, zoals het draaiende houden van de economie of het bewaken van de natuurlijke leefomgeving.

Jean Tillie is universitair hoofddocent Politicologie en adjunct-directeur IMES, UvA. Hij is bijzonder hoogleraar Electorale politiek, in het bijzonder de relatie tussen
electorale processen en hun economische, culturele, etnische maatschappelijke context, vanwege de Stichting Kiezersonderzoek Nederland (SKON).
Recentste publicatie: Gedeeld land. Het multiculturele
ongemak van Nederland (2008)

Het duurt maar tien dagen, mijn vakantietocht langs de vier Marokkaanse ‘koningssteden’ Rabat, Meknes, Fes en Marrakech. Maar het is evengoed een leerzame rolwisseling met onze eigen kut-Marokkaantjes om als rechtgeaarde Hollander in het islamitische Marokko rond te lopen. Conclusies trekken op basis van zo’n korte ontmoeting is gevaarlijk. Maar ik doe het toch. Eén: de Verdonken en Wildersen onder ons willen eigenlijk een Marokkaanse samenleving. Twee, ook vanwege één: het valt niet mee, leven in of liever tussen twee cultuurwerelden.

Ik ben er van overtuigd dat alle bevolkingsgroepen dezelfde waarden delen: plezierig leven, dak boven je hoofd, goed voor je kinderen zorgen, respect. Hoe we dat uiten, kan verschillen. Maar hoe ingrijpend kan dat wezen? Het eerste antwoord op die vraag, is het verhaal van de chauffeur die ons van het vliegveld van Casablanca naar ons hotel in Rabat brengt. We zijn, onbewust – Hollandse cultuurbarbaren die we zijn -, in Marokko gearriveerd op de eerste dag van de ramadan. Voor moslims de maand van vasten, bezinning en dichter bij god komen. Prima, ik had vroeger ook mijn vastentrommeltje dat pas op paaszaterdag open mocht, dus wat kan me gebeuren? Dit – het grote verschil tussen Nederland en Marokko: het publieke gedrag is er dwingend voorgeschreven en kent weinig vrijheidsgraden. Ramadan betekent dat overdag niemand, behalve de vrijgestelde toeristen, op straat eet of drinkt. Niemand. Wie het toch doet, toont ‘geen respect’ en wordt daar desnoods door de politie op gewezen. Je mag er allerlei andere opvattingen op na houden, laten de Marokkanen die ik ernaar vraag niet na uit te leggen, maar die zijn voor binnenshuis. Buiten volgt iedereen dezelfde regels.

Daar valt ook moeilijk aan te ontsnappen. Elke ochtend om kwart voor vier, klinkt door de geluidsinstallatie van iedere moskee de gezongen oproep tot bidden en het nuttigen van de voorlopig laatste maaltijd. Voor de gedachtebepaling: een stad als Meknes, formaat Utrecht zeg maar, heeft meer dan honderdtwintig moskeeën. Allemaal met geluidsinstallatie. Negeren is niet aan de orde. Een uur later gaan in heel Marokko sirenes en kanonschoten. Vanaf dat moment tot zonsondergang geen eten, drinken, roken of seks. Veel cafés en restaurants zijn dan ook dicht, of bedienen alleen toeristen. Pas na zonsondergang schuiven de Marokkanen aan voor de traditionele ramadan-maaltijd: een kommetje groentesoep, een schaaltje met vijgen en dadels, twee gekookte eieren, crêpes en thee. Een toonbeeld van soberheid, dat iedereen in Marokko na zonsondergang eet. Iedereen! Pas later op de avond volgt een uitgebreidere maaltijd.

Wij zijn als toeristen van dit alles vrijgesteld. Wij hebben een andere cultuur, krijgen we telkens met veel begrip te horen. En die wordt gerespecteerd. Maar goed. Na urenlang verdwalen in smalle, drukke en hete winkelstraatjes zoek je niet zozeer respect als wel een biertje of een glas koele, witte wijn. Dat zal niet lukken. Marokko produceert uitstekende wijnen, maar op de terrasjes zul je die in elk geval tijdens de ramadan niet aantreffen en slechts een enkel restaurant heeft toestemming om alcoholische dranken te serveren. En zelfs dan alleen binnen en pas ná het beëindigen van de ramadan-maaltijd. Respect, is de verklaring.

Ik heb mezelf nooit gezien als iemand die geen respect voor anderen heeft, maar hier ben ik dat dus wel. Getolereerd, maar het vreet toch aan je. Tijdens de bijna acht uur durende treinreis van Fes naar Marrakech, knabbel ik dan ook enigszins betrapt op een mariakoekje en neem ik schichtig af en toe een slokje water. Ondertussen kijk ik naar de harige benen onder mijn korte broek. Niemand in Marokko loopt er zo bij. Ik vroeg er naar bij de gids die ons rondleidde in Volubilis, een Romeinse nederzetting in het binnenland van Marokko. Elke tien passen sloeg hij zorgvuldig het grijze stof van zijn donkerblauwe en erg warm ogende lange broek. Dat ik daar in een korte broek rondliep, was mij vergeven. Vanwege mijn andere cultuur, legde hij uit. Maar Marokkaanse mannen ‘always show a minimum of respect’. Ik niet, blijkbaar.

Niemand zegt het dus, integendeel, maar het valt niet mee je te onttrekken aan het gevoel als een lompe kut-Hollander (‘do you have food?’ ‘do you serve wine?’) door de islamitische porseleinkast te struinen. Het snijdt bovendien vrij diep. Wij vinden het respect om afwijkende ideeën juist publieke ruimte te bieden. Wil je met een gepiercte navel over straat? Of in een roze string dansen in de gay parade? Zolang je maar niet verlangt dat iedereen het doet en je laat de ander met rust, kan het. Dat is nou respect, zeggen we dan. In Marokko is het precies andersom: respect is in het publiek allemaal dezelfde regels volgen. Wie dat niet doet, heeft geen respect en wordt daar, behalve als je toerist bent, hard op afgerekend. In de korte tijd dat ik daar rondliep heb ik diverse keren oudere mannen pubers verrot zien schelden omdat ze blijkbaar van een of andere norm afweken. Op de markt van Meknes zagen we zelfs vier motoragenten een jochie van een jaar of twaalf klemrijden, slaan en schoppen. Hij zal iets verkeerds gedaan hebben. Zero tolerance heet dat bij ons en er zijn er zat die zo’n éénvormig en hard gehandhaafd publiek gedrag hartstochtelijk propageren. Aanpassen aan de dominante cultuur, toch? In Marokko weten ze er alles van. Als jij of je ouders daar zijn grootgebracht, lijkt het mij niet eenvoudig om in Nederland respect te ervaren. Alle lof voor wie daar toch in slaagt. Voor mij kwam met de retourvlucht ook een zucht van verlichting, ondanks mijn inburgeringscursus met het vastentrommeltje.

Jos Lammers is freelance tekstschrijver en publiceerde onder meer kinderboeken en reisverhalen.

Mij werd gevraagd om na te denken over de vraag: ‘hoe kunnen we saamhorigheid behouden tussen islamitische en niet-islamitische Nederlanders’. Ik moet bekennen dat het lastig is om een antwoord op die vraag te geven. Niet alleen maar omdat de saamhorigheid op dit moment in Nederland een kapotte horizon is en ons land iets dierbaars kwijt is, maar ook omdat het creëren van saamhorigheid een kunst is.

En zoals alle kunstwerken heeft saamhorigheid kunstenaars nodig. Nederland is helaas op dit moment die kunstenaarsgeest kwijt, die geest die de samenleving ziet als een complex geheel van veelzijdige verbondenheid, affiniteit en medemenselijkheid, met al haar teleurstellingen en vreugdes, kracht en kwetsbaarheid.

Een geest die voorbij gaat aan de eenduidige fixatie op de gevaarlijke tegenstelling tussen ‘wij’ en ‘zij’.

Door de obsessie met integratie en het zoeken naar een kant-en-klare identiteit is Nederland, ons land, al vele jaren nerveus. Die nervositeit grenst aan een neurotische vrees voor migranten en hun identiteiten. Als gevolg hiervan worden de complexe identiteiten van velen van ons gereduceerd tot een karikaturale eenduidigheid. Er is slechts ruimte om óf de eigen culturele achtergrond te loochenen, óf islamist te zijn.

Toen ik vijftien jaar geleden als asielzoeker naar Nederland kwam en naar naar een asielzoekerscentrum in Luttelgeest in de polder werd gebracht, had ik het gevoel dat wij ons dichter bij elkaar bevonden dan nu.

Nu, vijftien jaar na mijn komst in mijn nieuwe vaderland, is er veel veranderd. Ik zal jullie de details van het leven van een vluchteling in dit land besparen, maar aanvankelijk zag in ieder geval niemand me als moslim.
Ik was toentertijd een Koerd, een seculiere Koerd en ik was mijn God al in mijn land van herkomst kwijtgeraakt.

Maar ik ben dan wel al vele jaren geen moslim in religieuze zin, maar wel in culturele zin. De islam is – net als het christendom en jodendom – meer dan alleen maar een geloof. Het is een beschaving en een cultuur met belangrijke humanistische aspecten.

In de afgelopen jaren hebben echter de zogeheten ‘verdedigers van de Verlichting’ in dit land mij, en velen zoals ik, meerdere malen van verschillende goden voorzien, van de god van bin Laden tot die van imam El Moemni en Mohammed B. De God van mijn moeder was er nooit bij, de god die de dromen van haar kinderen wilde bewaken en die elke buur genoeg te eten wil bezorgen.

Vervolgens werd degene die een god had als achterlijk, misogyn en niet-geïntegreerd afgeschilderd. De niet-geïntegreerde staat symbool voor iedereen die in dit land het eigen geloof, de eigen cultuur, achtergrond en verleden niet willen beledigen. Deze niet-geïntegreerde is de nieuwe crimineel, de indringer – en sinds 11 september ook de potentiële terrorist die het land in brand willen steken.

Op dit moment spreekt Nederland niet alleen maar veel grovere en gevaarlijke taal dan vijftien jaar geleden, toen ik hier kwam, maar ze benadrukt ‘de vreemdheid’ van alles dat niet in het straatje past van de vertolker van de eigen cultuur en identiteit. Door dagelijks de vreemdheid van de migrant zichtbaarder te maken, lijkt Nederland op dit moment op een kind, een kind dat zich van de wereld afkeert en alleen zijn eigen spel speelt.

De saamhorigheid in dit land is afhankelijk van de ontwikkeling van dit kind tot kunstenaar, een kunstenaar die een andere taal spreekt, een andere horizon ziet en een andere droom droomt. Een kunstenaar die dit land ziet als het thuisland van ons allemaal.

Mariwan Kanie
Koerdische journalist en politicoloog

De meest interessante inwoners van een stad zijn mensen die er – soms generatieslang – worden gezien als vreemdelingen. Het zijn de voormalige boeren, landarbeiders en andere migranten die de stad levend houden. Of ze nou kwamen voor werk, studie, een veilig heenkomen, de hoeren, de drugs, de bioscopen, het theater, het politieke leven of om zover mogelijk weg te komen van bemoeizuchtige vaders en moeders; onder de vreemdelingen in een stad tref je meer dynamiek dan onder diegenen die er prat op gaan een echte Londenaar, New Yorker, Teherani, Johannesburger, Bombayer, Istanbuler of Amsterdammer te zijn. Het is een inzicht dat vaak moeilijk is te verkopen aan de locals, maar een stad zonder vreemdelingen is als een oceaan zonder vis.

In die richting boog het gesprek toen we tegenover het hoofdpostkantoor in het hart van Santiago de Chile de lange rij Peruanen zagen die er dagelijks wachten om opgepikt te worden voor een klus in de bouw of op het land dat de stad omgeeft. Veel Chileense hoofdstedelingen hebben een hekel aan de kleine, wat Indiaanser ogende  mannen uit het buurland die hun dorpen verlieten om geld te verdienen in de stad die booming is sinds Chili werd beschouwd als een van de economische wonderen van Latijns-Amerika. De Peruanen worden verantwoordelijk gesteld voor alles wat vies en voos is in de stad. Alsof er zonder Peruanen geen drugsprobleem, geen criminaliteit en geen straat-, huiselijk- en ander geweld zou zijn.
Zoals over meerdere zaken heeft mijn vriendin Anita ook een andere kijk op de migratie uit het noorden. Ze noemt zichzelf een echte Santiago-believer en ze gelooft erin dat de stad op termijn nog veel te danken zal hebben aan de nieuwkomers en de kinderen van die nieuwkomers. Niet zozeer vanwege die mannen voor het postkantoor, maar vooral vanwege de vrouwen die soms zijn meegekomen om het gezinsinkomen aan te vullen met huishoudelijk werk. Onder die vrouwen zit volgens Anita een enorme emancipatiedrang. ‘Ze willen een beter leven voor zichzelf en een goede toekomst voor hun kinderen. Dankzij die moeders zal een kleine maar fijne groep van de volgende generatie Peruanen zichzelf omhoog studeren en toetreden tot de economische, culturele en politieke elite van de stad.’
Anita overdrijft graag, en niet zo’n beetje. Zij ziet achter menig Peruaan een potentiële Barack Obama, Che Guevarra, Nelson Mandela, Betty Friedan of Rosa Luxemburg opdoemen, allemaal helden van haar en allemaal mensen die eens hun geboortegrond verlieten om zich in een vreemde grote stad te ontwikkelen tot woordvoerders van minder bedeelden. Het is moeilijk geloven in haar toekomstvoorspelling dat de meeste van haar stadgenoten de ex-Peruanen uiteindelijk in de armen zullen sluiten omdat uit hun midden de meest gedreven en inventieve zakenlieden, vakbondsmensen, feministen en politiek leiders zullen komen. Al was het maar omdat de meesten het niet verder zullen brengen dan een opgejaagd illegaal bestaan in de marge van de Chileense samenleving. Toch is mijn vriendin ervan overtuigd dat een deel van hen wel degelijk zal doorstromen naar hogere gelederen.

Zij is het eens met de sociologen die menen dat de stad ook voor minder ontwikkelde migranten functioneert als een emancipatiemachine. Zelf zullen ze zich waarschijnlijk het schompes blijven werken in laagbetaalde banen, maar hun kinderen zullen in de stad hun vleugels uitslaan en een maatschappelijke betrokkenheid ten toon spreiden die onder autochtonen zeldzaam begint te worden. Hun solidariteit met hun moegewerkte vaders en moeders zal op den duur omslaan in een ouderwets streven naar verheffing van alle arme mensen, is het idee en Anita is daar niet vanaf te brengen.

Een paar honderd kilometer ten oosten van Santiago ligt de nog grotere miljoenenstad Buenos Aires. Ook de hoofdstad van Argentinië is mede door de komst van Peruanen voorzien van een groeiende onderklasse. Daar treffen we Juan en Chepa, een Chileens echtpaar dat er sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw woont. Het zijn voormalige communisten die destijds op de vlucht gingen voor de dictatuur van generaal Pinochet.

Inmiddels horen ze in Buenos Aires tot het meubilair, vinden ze zelf. Alleen denken de ‘echte porteños’ daar nog wel eens anders over. Vooral de man – een donkere Chileen met een flinke scheut Indiaanse genen – wordt regelmatig ‘negrito’ genoemd en bekeken alsof hij, jawel, een Peruaanse dief is. Zelf heeft hij ook een pesthekel aan Peruanen. Van zijn scheldpartijen op de migranten uit het arme buurland zou de Nederlandse Geert Wilders nog veel kunnen leren: ze komen in horden, ze maken de straten onveilig en ze bedreigen de Europees aandoende cultuur van de stad. Het emancipatieverhaal van Anita is aan Juan niet besteed. Volgens hem zijn het allemaal, maar dan ook echt allemaal even achterlijke als criminele rotzakken die zo snel mogelijk teruggestuurd moeten worden naar waar ze vandaan kwamen.
In Buenos Aires maakt Juan ons wegwijs. Hij laat ons zowel de tangopaleizen en de met veel art deco gedecoreerde koffiehuizen zien als een van de krottenwijken waar Peruanen zich hebben gevestigd. Met een wegwerpgebaar wijst hij op de verzameling bouwseltjes met golfplaten daken en oude lappen die dienen als ingang. ‘Die mensen leven als honden en ze gedragen zich als honden,’ vertelt hij met de air van een kenner.’ Als hun aantal blijft groeien krijg je volgens hem Johannesburgse toestanden. Hij doelt op de razzia’s die in een paar townships van de Zuid-Afrikaanse metropool werden gehouden en waarbij tientallen vluchtelingen uit Zimbabwe werden vermoord. Aan een dergelijke actie zou hijzelf nooit meedoen, maar hij zou er zeker begrip voor opbrengen als de porteños hardhandig gaan optreden tegen de vreemdelingen die in hun stad zijn neergestreken.

Volgens demografen leeft inmiddels meer dan de helft van de wereldbevolking in een stad. Terwijl de Europese steden hun groeiperiode grotendeels achter zich hebben, zag een flink aantal steden op andere continenten hun inwonersaantal uitdijen met miljoenen mensen, een bevolkingsaanwas die grotendeels wordt veroorzaakt door de trek van al dan niet buitenlands platteland naar De Stad. Overal zijn mensen die daarover denken zoals Juan en mensen die zich kunnen vinden in de gedachtegang van Anita. Zelfs in het geordende Amsterdam, waar de migratie in vergelijking met steden als Buenos Aires, Johannesburg, Bombay, Nairobi of Teheran zeer beperkt is gebleven, worden ‘vreemdelingen’ beschouwd als grootleveranciers van stedelijke problemen of als ondernemende types die vooruit willen in het leven.

Omgekeerd wordt de stad door plattelanders ervaren als een poel des verderfs of als plek bij uitstek om dromen te verwezenlijken. Het beeld van de stad als emancipatiemachine vind je overal terug. In de stad kan je werken, studeren, uitgaan en heb je meer bewegingsvrijheid dan thuis op het land waar je voortdurend moet rekenen met een grote dosis sociale controle. Dat laatste zou vooral voor vrouwen aantrekkelijk zijn. Voor een vrouw die meer wil dan zich schikken in een – al dan niet gearrangeerd – huwelijk is de anonimiteit van de stad een uitkomst; je kunt er een zelfstandig bestaan opbouwen en je kunt er in contact komen met lotgenoten. Het is een romantisch idee dat zoals bekend lang niet opgaat voor alle vrouwen die zich verplaatsten. Naast vrouwen die in de stad opbloeien zijn er tallozen die er vereenzamen, stranden in uitzichtloos werk, ook daar op hun kop worden gezeten door familieleden of gedwongen in de prostitutie terechtkomen. Bij de stad horen zowel succesverhalen als nare verhalen over mensen die nooit meer wegkomen uit de zelfkant van het stedelijk bestaan. Dat geldt voor de vrouwen evenzeer als voor de mannen die in de stad hoopten op een beter heenkomen.
Toch heeft Anita gelijk als ze vaststelt dat er legio voorbeelden zijn van migranten(kinderen) die in een vreemde stad kansen kregen en aangrepen. Naast haar verhalen over Peruaanse vrouwen die uitgroeiden tot steunpilaren van hun gemeenschap of een succesvol bedrijf begonnen, wijst zij er graag op dat Rotterdam – ‘een van de grootste havensteden ter wereld’ – een socialistische burgemeester benoemde die werd geboren op het arme platteland van Marokko. Ook in haar ogen heeft Ahmed Aboutaleb veel gemeen met haar held Barack Obama.  Zelf ben ik terughoudender met die vergelijking, maar haar redenering kan ik volgen.
Iemand zoals Obama hoort natuurlijk bij de grote uitzonderingen, maar het doorzettingsvermogen waarmee hij het heeft gebracht tot president van Amerika is ook terug te vinden bij de mannen, vrouwen, jongens en meisjes die als eersten in hun familie een opleiding afmaakten en werk gingen doen waarover hun ouders en grootouders niet eens konden fantaseren. Ondanks het wantrouwen waarmee ze door locals worden bekeken, traden ze toe tot de middenklasse van de stad die zij als de hunne beschouwen. Het lijkt mij even gewenst als onvermijdelijk dat uit hun gelederen meer mensen zullen opstaan die een belangrijke rol gaan spelen in de wereld van de toekomst.

In dit klimaat van angst voor het andere bekijk ik in de bioscoop de film Village. Het is gek genoeg een mooie film die raker vertelt dan de kilo’s opinies van de laatste tijd. Te zien: een schitterend zelf gecreëerd dorp van een aantal welvarende gezinnen die angst hebben voor ‘buiten’. Het Dorp ligt midden in een bos en heeft heldere gerenzen die vermeden moeten worden. De dorpelingen creëren een angstwekkend monster die aan de grenzen van het dorp rondhangt en ervoor moet zorgen dat hun kinderen worden tegengehouden om buiten die grenzen te treden. Iedereen leeft in een angstklimaat en in een staat van alertheid. De boodschap is helder: wil je een gezonde omgeving bewaren, vermijdt dan ‘buiten’ en het ‘andere’.
De Nederlandse samenleving is nu zo ver gekomen dat er vele eigen monsters rondvliegen, die een bedreiging vormen voor het leef klimaat. Al die onzin over de mislukte multiculturele samenleving of integratie. Hoe minder mensen geïntegreerd zijn, des te fijner dit is voor de samenleving. De meeste migrantenouders die ik in al die jaren heb gezien waren en voelen zich fijner in hun ‘leef-wereld’ en waren vooral zeer onderdanig naar buiten toe. Hoe meer de integratie zich gaat ontwikkelen, hoe meer frustraties naar buiten treden. Veel mensen begrijpen niet waarom hun ouders publiek worden vernederd. Een behoorlijk deel van de jonge migranten zit in een zelfonderzoek- en zelfontwikkelingsfase waarin zij verleden (positie van ouders), heden, eigen maatschappelijke posities en de ontwikkeling van de rest van wereld niet helemaal helder krijgen.

Een groeiende politiek islamitische ideologie kan dan veel verklaringen bieden voor de mistige narigheden in de eigen en de buitenwereld. Het zijn kinderen van deze bodem die weinig trots kunnen zijn op hun achtergrond. In de huidige Nederlandse samenleving is er maar één optie: ben je deel van ons of behoor je bij het monster. De hele genante vertoning op TV met migrantengroepen die naast de politieke machtsvertegenwoordigers staan moet ervoor zorgen dat je een lekker aangepaste migrant bent of wordt. Kritiek verboden, want dit is snijden in eigen vingers.

Als iets duidelijk is geworden ten tijde van de onrusten in Los Angeles, begin jaren negentig, dan is het dat de minderheden, die deel uitmaakten van het politiekorps in LA, onbedoeld een enorme druk van de blanke mede-politie voelden om zowel verbaal als fysiek zeer hardhandig te zijn tegen de onrustzaaiers. En wie waren deze onrustzaaiers: gekleurden en zwarten. De tragiek van de migranten heeft ze tot speelbal gemaakt onder de politieke macht. In huidig Nederland vertoont deze tragiek natuurlijk een iets netter karakter. Naast de politieke macht staan de intellectuelen van het postuur van Kwik, Kwek en Kwak. Het zijn mensen die graag de Nederlandse Village willen verbinden aan angst voor het andere.

Het lijkt erop dat de klasse van kunstmanagers behoefte heeft aan een nieuwe definitie van ‘culturele diversiteit’. Niet langer lijkt dat begrip te staan voor de representatie van etnische geschiedenissen en identiteiten in kunst en cultuur. Zo definieerde Joost Smiers – lector aan de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht – het begrip cultural diversity in een prominent artikel in de Volkskrant onlangs als ‘de verscheidenheid aan aanbieders op de culturele markt’. Het artikel geeft autochtone beleidsmakers het perfecte alibi om de heikele discussie over etnisch-culturele representatie definitief achter zich te laten. Zou het daarom zo prominent in De Volkskrant zijn geplaatst?

Frank Siddiqui is journalist