The main idea was how copies of real things particularly stimulate the fascination of the public. The fact that a real object is presented in an artificial space produces an amplification of feelings: horror, beauty, terror, inspiration, etc. Among the copies and reconstructions he analyzed, we find President Lyndon Johnson’s Oval Office, a medieval witch laboratory, a statue of the Mona Lisa and a copy of the Venus of Milo. His conclusion was that the culture of fake is built on the idea of retrieved reality. If you read this 1975 book now, you can see how a region develops a mania to be the central attraction of the world, and therefore buys everything, even if it is not necessarily authentic.

The fascination in the American parks and museums comes from the fact that the copy should be as close to reality as possible. Nowadays this culture of fake has been transferred to another part of the globe, the rich kingdoms of the Gulf, such as Kuwait, Qatar, Bahrain, and Saudi Arabia. In this transfer we witness a new step further from reality. If the American culture of entertainment is based on the principal of the perfect copies of the world, in the new lands of fake, the copy of the copy is also somehow fascinating. Las Vegas has its copy of the Egyptian Pyramids. This is fascinating. When you look at the big cities of the Gulf, you feel they are making copies of Las Vegas.

´The fascination in the American parks and museums comes from the fact that the copy should be as close to reality as possible. Nowadays this culture of fake has been transferred to another part of the globe, the rich kingdoms of the Gulf, such as Kuwait, Qatar, Bahrain, and Saudi Arabia´

It is not surprising for a city to want to combine economic prosperity with the culture of entertainment. But when it comes to the art world, things can become problematic. We enter the Louvre or the Guggenheim and we immediately know that we are in the fascinating world of simulacra, that we step out of the real reality. In a couple of years there will be not one single Louvre, the one in Paris, nor one single Solomon R. Guggenheim Museum, the one in New York, as copies of both are planned to open soon in the city of Abu Dhabi. You step into one of those copies and you know that you are in a double layered simulacrum. What special fascinating effect will this have?

One thing sounds even more intriguing. In the world of museums and cultural institutions the exchange of exhibitions or collections is common practice. Thus National Museums of the United Arabs Emirates (UAE) could normally develop a collaboration policy with these prestigious museums. Is there a need to build copies of all museums? Where is the prestige? In the fact of owning copies or in the ability to truly attract the entire world? What is the real point to making copies? To develop a truly artistic dynamic or to fill the region with artworks? All this has more to do with the art market than with cultural and artistic concern.

Paul Cézanne’s “The Card Players” and Mark Rothko’s “White Center” can no longer be seen in the most prestigious galleries of New York, London and Paris. They are henceforth hosted in Qatar. The first was bought for the modicum sum of 72,840,000 USD; the other appears to have been sold for 250 million USD. Rothko’s work was seen in western galleries for the last time in 1998 and 1999 when it travelled from the National Gallery in Washington, to the Whitney Museum of American Art in New York before it arrived at the Musée d’Art Moderne in Paris. The last journey was made more recently to the East; from now on it is to be seen in the galleries of Doha, the capital of Qatar, or in some Qatari private collection.

Not only works of art are emigrating to the Persian Gulf, so are the major actors in the world’s art scene and market. The biggest companies are delocalizing. The Fine Art Fund Group from London is operating in the region via a partnership with NBD, the Emirati bank based in Dubai. Others like JPMorgan Chase and Deutsche Bank have also established art funds in the region. Everybody has, or wants to have his Middle Eastern Branch in the Dubai International Financial Center or in one of the towers of Kuwait, Abu Dhabi and Riyadh or Jeddah. Don’t be surprised then if you see high-profile artists such as Japanese pop artist Takashi Murakami or the French sculptor Louise Bourgeois exhibiting in the museums of these cities. With its 11 billion and still rising value, the Middle Eastern art market is becoming the center of the world’s transactions of art, according to Sarah Hamdan, journalist for the New York Times.

What is true for art also applies to many other cultural domains. It is the same when it comes to cinema for example. Dubai, Abu Dhabi and Doha all have their own international film festival which are constantly becoming larger. They are able to screen the most recent films and to invite the biggest stars. Winning a prize at one of these festivals is a major argument for any filmmaker to take part. Prizes range from 20,000 for best actor/actress to 100,000 USD for best film. Nowhere else in the world will you find this, not even at the most prestigious festivals such as those of Cannes, Berlin or Venice. Only in this part of the world is it permitted to believe that the 1001 nights is not merely a fairytale. This is how these young festivals practically stole the leading roles of prestigious older ones in the so-called Arab world, such as those of Carthage (Tunisia) and Cairo (Egypt).

´´Winning a prize at one of these festivals is a major argument for any filmmaker to take part. Prizes range from 20,000 for best actor/actress to 100,000 USD for best film. Nowhere else in the world will you find this, not even at the most prestigious festivals such as those of Cannes, Berlin or Venice.´

It sounds as if the Gulf attraction of the art world is, in some sense or another, a Faustian invitation. You enter these new cities and you accept you are in a world of fake and illusion. They are all like the Las Vegas of the Middle East. You go around in any capital of the small kingdoms of the Gulf: Kuwait, Bahrain, Emirates, and you will feel as if you are in the attractive neighborhoods or even in one of the casinos of American cities. In only a few decades hundreds of skyscrapers where literally built on the sand. Architecture and styles come from all kinds of fantasy; you are in the world of superlatives. Hence it is not surprising to know that the tallest building in the world is not in New York, Paris or London. The tallest building in the world is no longer the Freedom Tower in New York City, but Burj Dubai in the UAE. You can’t help feeling that it is too easy and that it is more like toy cities being built in empty spaces thanks to a huge effort of engineering and human intelligence. But the main reason it takes your breath away is the smell and the color of money. It is as if all these buildings were made of banknotes and coins.

The Italian writer made a statement that undisputedly applies in this case: the world of fake, whenever it comes to art, is built on the basis of a “sales pitch”. What makes the value of a work of art increase is that it is bought by one wealthy person from another wealthy person. This doesn’t mean that these buyers and sellers necessarily know the artistic value of what they are doing. They are clients of international agencies specialized in these kinds of transactions. The auction houses, such as Christie’s Middle East branch of the famous London based company, regulate the circulation of the collections and control the entire market. The question then is who is using who? Is it the rich emirs who are using these companies to enter the world of the art business or are the others using the money of the richest Gulf families to enhance the value of the works of art and reintroduce them to the market?

On a more global level, it is also a matter of transaction between riches. The whole philosophy of building is based on the most savage western capitalism. The biggest building projects in our time and all over the world are symbolically associated with commercial prosperity. Every flourishing city has to have its own World Trade Center(s). Out of the tallest buildings in the world, most are in the Gulf: Alhamra Firdaous Tower (Kuwait City), Etihad Towers (Abu Dhabi), Burj Khalifa (Dubai), Infinity Tower (Dubai), The Kingdom Tower (Jeddah). They are competing with the big world trade centers such as those of Shanghai and Singapore. Trade and tower construction always go together. Wherever and whenever there is money, there is a desire to be the biggest. In any epoch, man tried to be bigger than his neighbor. Every Pharaoh wanted a taller Pyramid. In our time we also have our pharaohs. If you look at the cities in the Gulf region you will see that they are also competing among themselves, and all of them are trying to copy the American skyscrapers: the Freedom Tower or the Empire State building. In the end the capitals of all these kingdoms and emirates look like districts in a metropolis.

There is indeed something related to excessiveness in this copying phenomenon: towers and the desert don’t suit each other. From the perspective of town planning, skyscrapers are associated with big megalopolis with millions of inhabitants. But all these countries have small populations: Qatar for example has no more than 300,000 nationals and Dubai barely has one million inhabitants. What legitimates the construction of such frivolities and whether they respond to a real need, depends on who is building them. Most of the time, if not always, the architects come from the western world. Adrian Smith and Gordon Gill Architecture, Skidmore, Owings & Merrill supervised the most important projects. The copy of the Louvre has been designed by French architect Jean Novel, the one of the Guggenheim by Canadian architect Franck Gerry.

Cultural projects are also directed by non locals, most of the time. Jean-Paul Engle left the prestigious auction house Christie’s (London) for a more profitable position as director of public art programs at the Qatar Museum Authority (Doha). The director of the Abu Dhabi Film Festival is the American Peter Scarlet and the first director of the Dubai International Film Festival was the British Simon Field, former director of the International Film Festival Rotterdam. The Doha Tribeca Film Festival seems to be a partnership between the Doha Film Institute and the New York based Tribeca Enterprise. Both the festival and the institute are led by American journalist Amanda Palmer.

All these projects and the way they are made give the idea of a turnkey or a “subcontract” culture. Whether it is about architectural plans or other cultural projects, it is always a question of a fake copy of fakeness. To say it in short, it is as if you have an empty plot of land which you want to fill. You fill it with buildings for trade and business and when you have enough gold – read: black Gold- you can buy more luxurious products like works of art and art projects. But then, if things are not really assimilated, adapted, transformed, you have a kind of hysteric caricature of culture and modernity. In that game, money is the key tool to overpass unfortunate countries which could in the past develop important and historical tradition in culture: Egypt, the Maghreb, and Syria. When you are able to recruit the best professionals and the most experienced programmers it is easy to move the centre of the globe or at least to pretend to.

What makes these futurist oases, as if from a science-fiction movie, emerge in the middle of nowhere? This area was, until the sixties, nothing more than a desert with Bedouins and fishermen. Some of them were happier because they used to fish pearls. Since the discovery of oil, towers started to grow like palm trees but in metal and reinforced concrete. In a few decades these small kingdoms emerged like new forces in the region, right on the crossroads of old civilizations like the Mesopotamian, the Persian, the Phoenician and the Roman in the North and the Yemenite in the South. Nowadays they represent a huge power in the region. They inherited an historical religious power (Mecca, the holy city of Islam is in Saudi Arabia). Economically they are also so strong that they are able to impose a political leadership in a region reaching from the Middle East to the Maghreb, from the Persian Gulf to the African coast of the Atlantic Ocean.

Umberto Eco was of course right when he talked about the power of money in the art world in general. But when you look at what is going on in the kingdoms of the Gulf in perspective of the world order, you may think that the cultural policy is not without any connection to some plans. Being themselves organically connected to western economies in general and to the American one in particular, they are the main suppliers of energy, they are among the most important buyers, they are also the politically strategic allies in the region. The leadership that countries like Qatar and Saudi Arabia hold, can be seen concretely and clearly in the manipulation of the current Arab uprisings that they try to stifle. And this is only the tip of the iceberg, when you consider that their influence has been going on for decades already.

In this game, culture is secondarily important. One thing is clear when you look at all this: there is no real intention to develop local talents so that something authentic could emerge from this region. What matters is commerce, and if culture sells, then why not? This is possible as long as the pumps are working. But when cars start to use other fuel than oil, when there is no monopoly like that of traditional energy sources, when the world’s oil reserves dry up… no one will have the monopoly of the sun anymore, nor the wind.

Sarah Hamdan, “An Emirate Filling Up With Artwork”, in the New York Times of 29 February 2012.

Umberto Eco, Travels in Hyperreality, San Diego: Harcourt Brace Jovanovich, 1986.

Besides, these are already those French “stragglers” who were accused of having voted “No” in the referendum on the draft European Constitution– One opposes them to the educated, urban modern middle classes who are the social salt of our well-tempered democracy.

Let’s say that this France “from below” {Joe Publique Francais?–GP} is in these circumstances the donkey in the fable, the scabby and mangy “populist” from which comes all the Le Pen evil. That said, this political-media resentment against “populism” is strange. Could democratic power, of which we are so proud, be allergic to one’s worries about the people? Democratic power being the opinion of these very people, and also more. When asked “are policy makers concerned about what people like you think?” the entirely negative response “not at all” increased from 15% of the total in 1978 to 42% in 2010! As for the total positive responses (“Very much” or “somewhat”), it declined from 35% to 17% (for this and other interesting statistical indications, refer to the special issue of La Pensée, “Le peuple, la crise, et la politique” by Guy Michelat and Michel Simon). That the relationship between the people and the state is not a trustworthy one is the least we can say.

Must we conclude that our state doesn’t have the people it deserves, and that the somber Le Pen vote certifies this democratic insufficiency? To strengthen democracy would require the government to elect another people, as Brecht ironically proposed…

My thesis is rather that two other culprits should be highlighted: the successive leaders of state power, both the left and right, and a significant body of intellectuals.

Ultimately, it is not the poor of our provinces who have decided to limit as much as possible the basic right of workers in this country, whatever their nationality of origin, living here with their wives and children. It is a socialist minister, and then all those of the right who have rushed into the breach. This is not an undereducated rustic who proclaimed in 1983 that the Renault strikers – in fact mostly Algerian or Moroccan – were “immigrant workers (…) agitated by religious and political groups which are based on criteria that have little to do with the French social realities “.

It was a socialist prime minister, of course, to the delight of his “enemies” of the right. Who of us had the good sense to say that Le Pen actually speaks to real problems? An Alsatian militant of the Front Nationale? No, it’s prime minister Francois Mitterrand. This is not the stunted population of the rural interior that created the detention centers that imprison, without any real right, those who are also deprived of the opportunity to acquire legal papers of their presence here.

This is not the frustrated immigrants in the outskirts of our cities  who made the order, heard across the world, to issue French entry visas at the rate of a trickle, all while boosting eviction/deportation quotas that must at all costs be carried out by the police. The succession of restrictive laws that attack freedom and equality of millions of people who live and work here under a pretext of otherness, this is not the work of “populism” unleashed.

At the helm of these legal crimes, we find the state, plain and simple–All successive governments, since Francois Mitterrand, and then relentlessly thereafter. In this area, and these are just two examples, the Socialist Lionel Jospin made known the moment he came to power there was no question of abolishing the xenophobic laws of Charles Pasqua; the socialist Francois Hollande indicated that the regularization of the undocumented would not be decided under his presidency moreso than under that of Nicolas Sarkozy. Continuity in this direction is clear. It is this stubborn encouragement of the state that shapes the ugly racialist opinion and reaction, and not vice versa.

I also don’t believe it to be unknown that Nicolas Sarkozy and his gang were constantly on the forefront of cultural racism, raising high the banner of “superiority” of our dear Western civilization and voting in an endless succession of discriminatory laws whose wickedness appalls us.

But finally, we fail to find a left that rises up in opposition with the strength demanded by such determined reactionaries. The left even often stated that it “understood” this demand for “security”, and voted without emotion for such flagrantly paranoid decisions as those aimed at expelling from public space any particular woman because she covers her hair or her body.

The left’s candidates announce everywhere they are leading a ruthless fight, not so much against the corruption of the capitalists and the dictatorially ascetic budgets as against undocumented workers and recidivist juveniles, especially if they are blacks or Arabs. In this area, both the right and left have trampled every principle. It was and is, for those who are deprived of papers, not a State of law, but the state of exception, the state of non-law. They are the ones who are insecure, and not wealthy nationals. If we were, which God forbid, be resigned to deport people, it would be better that we choose our rulers rather than the very respectable Moroccan or Malian workers.

And behind all this, for a long time, for over twenty years, who do we find? Who are the glorious inventors of the “Islamic menace”, which according to them is in the process of disintegrating Western society and our beautiful France? Who but the intellectuals engaged in their infamous task of fiery editorials, twisted books, and rigged “sociological surveys”? Is this a group of retired provincials and workers in de-industrialized towns who patiently erected the whole affair of the “clash of civilizations”, the defense of “republican pact”, the threats to our beautiful “secularism”, the “feminism” outraged by the daily lives of Arab women?

Isn’t it unfortunate that only the leaders of the far right (who only pull the chestnuts from the fire) are interrogated– without ever exposing more often the overwhelming responsibility of those on the so-called “left”, and more often the teachers of “philosophy ” rather than the supermarket cashiers– why not those who passionately argued that the Arabs and blacks, especially young people, are corrupting our educational system, perverting our suburbs, offending our freedoms and insulting our women? Or that there were “too many” in our football teams? Exactly as one use to speak of Jews and “{insert racial slur here}‘s”– that because of them eternal France was threatened with death.

There have been, of course, the emergence of fascist splinter groups labeling themselves as Islamic. But there are just as well fascist movements labeling themselves in defense of the West and Christ the King. This fact does not prevent any Islamophobic intellectual from incessantly praising our superior “Western” identity and to arrive at lodging our admirable “Christian roots” in the worship of secularism–And Marine Le Pen (one of the most fierce practitioners of this religion) has finally revealed the kind of political kindling that spreads its flames.

In truth, it is the intellectuals who invented the anti-working-class {antipopular} violence, particularly directed against the inner city youth, which is the real secret of Islamophobia. And it is governments, unable to build a civil society of peace and justice, who delivered the foreigners, and the first Arab workers and their families, as fodder for disoriented and fearful electorate. As always, the idea–no matter how criminal–precedes power, which in turn shapes the opinion that it needs. The intellectual–no matter how appalling–precedes the minister, who constructs her followers.

Books–no matter how disposable–arrive before propaganda, which misleads instead of instructs. And thirty years of patient effort in writing, invective and clueless electoral competition find their dismal reward in tired minds as in the voting herd.

Shame on these successive governments, who all competed on related themes of security and the “immigrant problem”, so as to cloud the fact that they primarily served the interests of the economic oligarchy! Shame on the neo-racialist and crudely nationalist intellectuals, who patiently covered over the void left inside the people by the temporary eclipse of the communist hypothesis with a layer of nonsense about the Islamic menace and the ruin of our “values” !

link to original at lemonde.fr

De malaise van links blokletterde de Nederlander Joost Zwagerman enkele jaren geleden in een fel essay. Waar staat links nog voor? Waar ging het fout? Waar zijn de bronnen van de vernieuwing?  Wat moet links doen? Kán links nog iets doen?

Een parallelgesprek met twee  mannen voor wie het woord ‘links’ niet tussen aanhalingstekens staat: minister van staat Jos Geysels, voormalig politiek secretaris van Agalev (nu Groen!) en sinds 2007 voorzitter van 11.11.11, de koepelorganisatie van de Vlaamse Noord-Zuidbeweging, en Lieven De Cauter, schrijver, filosoof en activist. Zijn recentste  publicatie, uit 2011, is  De alledaagse Apocalyps. Het entropisch imperium: beschouwingen over de planetaire uitzonderingstoestand. Van nine-eleven tot de Arabische Lente (cfr. deze website). Zowel Geysels als De Cauter houden een pleidooi voor een eigentijds links dat zich bewust is van de enorme maatschappelijke veranderingen  en de bijbehorende onrust, en dat probeert dit alles in zijn denken en handelen te verdisconteren.

Kunnen jullie het woord ‘links’ nog gebruiken zonder aanhalingstekens? Waar staat het dan voor?

Jos Geysels: We leven in een tijd waarin zowat alles tussen aanhalingstekens staat. Maar, ja! Ik kan het woord zonder schaamte of relativering gebruiken. Voor mij staat het voor vrijheid en solidariteit. Maar dan niet langer gekaderd in negentiende-eeuwse of begin twintigste-eeuwse definities, maar bekeken vanuit een aantal hedendaagse realiteiten en problematieken. Vrijheid heeft te maken met autonomie, de capaciteit om zelf tot conclusies te komen, de eigen belangen te verdedigen. De combinatie van de twee lijkt me heel belangrijk. Je ent je daarmee ook op een aantal grote historische stromingen: het politieke liberalisme, het filosofische anarchisme, vrijheidslievende vormen van solidariteit gekoppeld aan solidaire vormen van vrijheid. Het is in die synthese dat ik het altijd gezocht heb, met vallen en opstaan.

Welke van die twee waarden wordt op dit ogenblik het meest bedreigd?

Jos Geysels: Beide. De val van de Muur was voor mij een belangrijke cesuur. De economie is inmiddels uitgebreid tot elk facet van ons leven. We zijn ofwel producent, ofwel consument. Dat heeft zich doorgezet in een heel enge visie op vrijheid: alles wat je kiest zijn producten.  Wat de solidariteit betreft, spreken de feiten voor zich. Men is niet langer solidair met de generaties die na ons komen. De ecologische gevolgen daarvan zijn enorm. Men ziet blijkbaar het belang niet meer van vormen van herverdeling. Dat wordt zo ouderwets gevonden dat het tussen aanhalingstekens wordt geplaatst. Ook de linkerzijde heeft zichzelf tussen aanhalingstekens gezet. En dat is het domste wat je kan doen. Zelfkritisch zijn is iets anders dan onzeker zijn. In sommige dingen moet je niet soepel zijn
.
Lieven De Cauter: Eigenlijk is het simpel voor mij. Links is opkomen tegen onrechtvaardigheid en voor sociale rechtvaardigheid en gelijkheid. Intussen is daar iets bijgekomen omdat we weten dat er zonder ecologische zorg geen rechtvaardige samenleving mogelijk is. Er zit reeds een onrecht in ons ecologisch wangedrag.  Voor mij is links niet ideologisch. Ik ben geen maoist, ik ben geen marxist, ik ben geen stalinist, enzoverder. Nooit geweest. In die zin staat links ofwel tussen vijftien aanhalingstekens ofwel geen enkel. Vanaf eind jaren zeventig stond Links voor mij voor de strijd tegen het neoliberalisme, zelfs al was mij die naam toen wellicht niet bekend.

Ik ben heel vroeg activistisch geworden. Ik was vooral wereldbetrokken. De Belgische politiek heeft me nooit zo geïnteresseerd en dat tot op de dag van vandaag. Maar als het de spuigaten uitloopt, dan houd ik me er wel mee bezig. Na Zwarte Zondag heb ik in 1991 De Verontruste Juristen opgericht. Het eerste proces tegen het Vlaams Blok is hieruit voortgekomen. De dood van Semira Adamu in 1998 heeft me diep aangegrepen. Ik heb een actie opgezet en de steun betuigd aan de mensen zonder papieren die toen de Begijnhofkerk in Brussel bezetten. Dat engagement heeft zich ook vertaald in mijn essayboek De capsulaire beschaving. Ik heb toen ook voor mezelf beslist om de schoten tussen activisme en mijn academisch werk te slechten.

Ik noem me nu, zij het steeds met de nodige twijfel, schrijver, filosoof en activist. In het najaar van 2002 ontdek ik de website van het PNAC met het plan om Irak aan te vallen. Na 9/11 ben ik beginnen schrijven aan een lange reeks van stukken over de War on Terror. Die heb ik grotendeels verzameld in mijn boek De Alledaagse Apocalyps. Nog voor het uitbreken van de oorlog heb ik het BRussels Tribunal opgericht. samen met de culturele wereld.  Het heeft vorig jaar nog een groot colloquium mee opgezet rond de positie van Iraakse academici.

Je eigen invulling van links heeft dus alles te maken met je activisme?

Lieven De Cauter: Absoluut. Locaal activisme is het echte activisme, omdat je ingebed bent in een maatschappelijke en professionele context en dus echt effect kan hebben. Je inzetten tegen de oorlog in Irak is natuurlijk goed, maar de kans dat je iets bereikt is veel kleiner. Maar je moet die dingen blijven aankaarten. Bush en Blair zijn oorlogsmisdadigers. Zij moeten vervolgd worden, al lijkt dat op dit ogenblik utopisch. Toch is het duidelijk dat Bush en Blair op dit ogenblik bang zijn. Over Bush gaat het gerucht dat hij op een bepaald ogenblik niet naar Genève durfde gaan uit angst voor een mogelijke arrestatie. De geest van het Internationaal Gerechtshof van Den Haag is uit de fles! Mensen beginnen te beseffen dat de idee van straffeloosheid wankel wordt. In dat opzicht verdedig ik de rechtsstaat en het internationale recht. Er zijn ook activisten die de omgekeerde conclusie trekken en de staat verwerpen als een machine van leugens en misbruik. Maar ik zie op dit ogenblik geen andere mogelijkheid dan het verbeteren van het recht, meer wettelijkheid dus.

Waar is het de voorbije decennia fout gelopen met links?

Jos Geysels: De samenleving is veel grondiger veranderd dan links aanvankelijk dacht. Links had een vrij simpel begrippenapparaat waarmee de samenleving werd geanalyseerd – ik denk aan het klassenbegrip. Dat ligt inmiddels veel complexer. Ook de samenstelling van de werknemersklasse is grondig veranderd en de opvattingen daarover. In het Westen is de pure uitbuiting verdwenen door de democratie. Er zijn in de tweede helft van de twintigste eeuw enorme sprongen gemaakt. Vergeet niet dat vrouwen in België pas  sinds 1948 kunnen stemmen.

Ik ben grootgebracht in de wereld van de christelijke arbeidersbeweging, met nadruk op arbeidersbeweging. Daarmee leer je een aantal verbanden zien en een aantal waarden koesteren. We lazen Het Volk. Mijn vader werkte daar. ’s Avonds was hij wijkmeester van de KWB (Katholieke Werklieden Bond). We waren lid van De Volksverzekering. Onze bank was de BAC. Die hele wereld speelde zich af in een klein, maar duidelijk verband. Dat is allemaal verdwenen. Denk aan de beroemde woorden van Thatcher: ‘There is no such thing as society. There are only individuals’. Dat ging gepaard met een economische boom. Alles moest direct, snel, onmiddellijk zijn. Het gevoel van ‘ik ga er geraken’ was heel sterk. Dat is uitgegroeid tot wat Gramsci een dominant discours noemt. Iedereen, ook de linkerzijde, heeft zich daaraan aangepast.

Een bepaalde samenhang is voorgoed verdwenen. Men onderschat wat dat aan onzekerheid met zich meebrengt. Ik ben nogal geïnspireerd door de werken van Zygmunt Bauman, een zeer onderschatte denker. Hij spreekt van ‘vloeibare tijden’. Je bent van niets meer zeker. Je kan niets meer vastpakken. Die combinatie van sociologische en economische veranderingen, van een ecologisch rampenscenario, van een onzeker naar autonomie zoekend individu, in de schaduw van een neo-liberaal dominant discours (al vind ik de term neo-liberaal niet adequaat) heeft de huidige situatie met zijn paradoxen gecreëerd. Gramsci parafraserend, het oude is dood en het nieuwe is nog niet geboren.

We zitten op een scharniermoment. De linkerzijde weet niet goed hoe het verder moet. Een deel van de rechterzijde beweert van wel en dat mobiliseert. Zij geeft een bepaald antwoord op die paradoxen: verder doen zoals het is vermengd  met nostalgie op het niveau van normen en waarden. Wat dat op dit ogenblik in een verhaal kan gieten, is aan zet. In Europa is dat niet links. De linkerzijde heeft op dit moment geen verhaal. Op een bepaald ogenblik waren er als ik me niet vergis negen van de vijftien lidstaten van het toenmalige Europa links. Ze hebben een kans gemist; ze zaten muurvast in de Derde Weg, in het liberale  contractdenken. Maar je kan niet alle menselijke verhoudingen in dat contract meenemen. Links heeft geen mobiliserend verhaal en geeft dat slechts schoorvoetend toe. De breuk met het liberalisme is nog niet gemaakt.

Neem bijvoorbeeld de titel van het boek van Patrick Janssens (de socialistische burgemeester van Antwerpen):  Voor wat hoort wat. Dat is geen linkse titel. Dat is geen verbindend verhaal. Geen mobiliserend principe. Men beperkt armoede tot het aantal OCMW-cliënten (OCMW, Openbaar Centrum voor Maatschappelijk Welzijn. Een openbare gemeentelijke instantie die bijstand verleent aan kansarmen en ouderen). Maar het aantal werkende armen is dubbel zo groot. Daar gaat het over.  Tijdelijk werk is bijvoorbeeld helemaal geen voorbode van vast werk. Het gaat hier om mensen die bij een tegenslag plots in de armoede terecht kunnen komen. Hun aantal wordt geschat op 15 tot 20 procent van de werkende bevolking!  De arbeidersbeweging zou zich ook op deze mensen moeten richten. Dat is niet gemakkelijk, want ze zijn verspreid en vaak niet bij een vakbond aangesloten. Vaak stemmen zij ook niet  op links.

Heeft de sociaal-democratie  onder druk van de neoliberalisering de arbeider en de economie uit het oog verloren?

Jos Gyesels: Neoliberalisering is een te gemakkelijke term. Er zit ook een andere component bij: de pursuit of happiness. Dat is een geweldig mobiliserend idee – denk maar aan the American Dream. Het geluk bestaat en we kunnen het bereiken via de markt. En lang is dat goed gegaan. Er werden winsten beloofd van 13 procent. Iedereen wist eigenlijk dat het niet kon, en toch werkte het. De schaarse economen die tien jaar geleden de bubble voorspelden, werden niet serieus genomen. En wat nog eigenaardiger is: diegenen die toen in dat verhaal zijn meegegaan, zijn dezelfden die nu commentaar geven. Ongelooflijk; Paul de Grauwe is onze meest linkse economische denker. Shame on the left.

Op een bepaald ogenblik was links niet meer geïnteresseerd in economie, de vakbonden daargelaten. Je merkt dat aan de studiediensten (de Belgische tegenhanger van het wetenschappelijk bureau van een partij – red.). Links heeft zich bij de economische orde neergelegd. Soms is het niet goed om je ergens bij neer te leggen, maar om na te denken! Ik ben altijd een grote criticus geweest van de Derde Weg. Daar is veel over gepolemiseerd. De Derde Weg is voor mij een ideologische nederlaag.  Ik besef dat je soms strategische en tactisch moet nadenken, maar Schröder, Blair, Clinton hebben de uitverkoop omarmd, gesterkt door een goede, flitsende communicatie en een verschuiving richting de middenklasse. De arbeider bestaat als negentiende-eeuwse figuur natuurlijk niet meer. Komt daar nog bij dat hij steeds vaker tegen zijn belang stemt. De populistische en nationalistische partijen zijn economisch gezien meestal zeer liberaal.  Voor mijn vader zaliger zou dit onvoorstelbaar zijn. De steun voor extreemrechtse partijen komt uit de oude  arbeidersbastions.

Lieven De Cauter: Er is nog veel werk aan de analyse van wat er fout gelopen is bij links. De allergrootste fout die ideologisch links volgens mij heeft gemaakt, is om niet al heel vroeg het totalitarisme af te zweren. Dat werd in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw al gedaan door bijvoorbeeld de Frankfürter Schule. Zij hadden toen al kritiek op de Sovjet-Unie als staatskapitalisme en op de autoritaire persoonlijkheid van bijvoorbeeld Stalin. Omdat het klassieke, ideologische, extreme links het totalitarisme niet radicaal heeft afgezworen, is het een gemakkelijke schietschijf geworden voor rechts. Links heeft veel te weinig zijn moreel huiswerk gemaakt. Als ik zeg dat Lenin, Stalin en Mao niet moeten onderdoen voor een Hitler, dan blijft ideologisch links het daar moeilijk mee hebben. Look at the facts! De linkse zelfkritiek kwam te laat gekomen en is nog steeds te weinig doorgedrongen. Dat duurt al de hele twintigste eeuw, en het is een cadeau aan oud rechts en aan nieuw rechts. Voor oud links, om die term nu eens te gebruiken, zijn dictators als Sadam Hussein of Khadafi altijd minder slecht dan het kapitalistische Westen. Het echte grote gevaar voor hen is en blijft Amerika. Oud links is slecht geëquipeerd om de Arabische Lente te lezen. De verwarring binnen links daarover is gigantisch, ook bij mij. Over Libië en Syrië schrijf ik voorlopig niets. Maar Egypte en Tunesië waren een duidelijke zaak, hoewel ook in die gevallen extreemlinks beweerde dat de CIA de opstanden manipuleerde en stuurde.

Heeft links de groeipijnen van de multiculturele samenleving onderschat?

Lieven De Cauter: Ja, en die waren nochtans voorspelbaar in de suburbane en rurale Vlaamse wereld, waarin mensen in kleine steden en in verkavelingen ver van de stad gehouden worden. Als dan de wereld gigantisch verandert, denk je nog altijd op dorpsniveau en ben je niet klaar voor de globalisering. Die globalisering heeft met links en rechts weinig te maken, dat is gewoon hoe de wereld zich ontwikkelt.Als er historisch een schuldige moet aangewezen worden, dan is dat natuurlijk het Westen: het Westen heeft  de wereld geglobaliseerd. Globalisering is als technologie: het is deel van de moderniteit. We kunnen op een bepaald ogenblik niet anders dan spreken over één planeet en één mensheid, hoe moeilijk dat ook is. De migratiedruk is er.  Links heeft die echter gebagatelliseerd en is in de tegenaanval gegaan. Men heeft een term als racisme daarbij te snel en te gemakkelijk gebruikt.

Er heeft zich een bepaald mechanisme in de samenleving  ontplooid dat ook werkzaam was in de negentiende eeuw: wanneer er zich ernstige sociaal-economische problemen voordeden, dan moest iemand de schuld krijgen. In de negentiende eeuw had men het over les classes dangereuses.  Je ziet hetzelfde mechanisme nu. Uiteindelijk is populisme de politiek gemanipuleerde angst om te verliezen wat je hebt. Maar de geschiedenis heeft geleerd dat die zogenaamde gevaarlijke klassen perfect integreerden in de stedelijkheid. Als je nu kijkt naar de ‘Marokkaanse’  buurten – de Belgen zijn daar niet uit weggejaagd. De Marokkanen zorgen voor veel lokale diensten en voor veel leven op straat. Zij houden met hun kleine winkels vele buurten vitaal, in tegenstelling tot de supermarkten in suburbia. We keren ons graag tegen de zwakken. We schieten op de armen, niet op de rijken: de banken en de ratingbureaus laten we helaas ongemoeid. Eigenlijk zou je de ratingbureaus buiten de wet moeten stellen.

Jos Geysels: Links heeft een aantal feiten wel herkend, maar verkeerd geïnterpreteerd. Ik herinner me dat Daniel Cohn-Bendit dertig jaar geleden een boek schreef waarin hij al constateerde dat de multiculturele samenleving geen ideaal of een droom was, maar een hard feit. Hij zag het dus al. Maar mainstream links had daar te weinig oog voor. Ik vind dat terechte kritiek, maar je moet je daarom niet in het defensief laten drukken: plots wordt aan de linkerzijde het heel sociaal-economische debat in culturele termen gevoerd!

Aan de andere kant ligt de nadruk volledig op cijfers. Ratings bepalen ons leven. Wat doen die ratingbureaus? Wie zit er in die bureaus? Dat zijn private initiatieven van belanghebbenden! Onvoorstelbaar! Op het ogenblik dat de economie de democratie en het denken bepaalt, bepalen zij de dagelijkse agenda. Schaf die boel af! Iedereen laat er zich door mobiliseren. De economie is in de democratie binnengedrongen. Betwistbare private spelers grijpen in zonder enige democratische legitimiteit in het politieke proces! Om de financiële crisis op televisie te analyseren, laat men de hoofdeconoom van ING aan het woord! Dat is toch een betrokken partij! Ik begrijp dat niet. Er worden daar zelfs geen vragen bij gesteld!

Ik vind dat de democratie de hoofdlijnen van de economie moet bepalen. Nu is het andersom. En waarom zijn die cijfers belangrijk en niet de armoedecijfers? Ik kan daar ook een rating aan geven! Voor België een A+! Maar die cijfers doen er blijkbaar niet toe.  Misschien zouden we iedere dag de armoedecijfers moeten geven. Zou dat ook effecten hebben op de Wetstraat?
De intellectuele greep van politici op de economie is zeer minimaal. Dat is een groot probleem. Vroeger waren er specialisten; nu is men specialist omdat men op televisie verschijnt. Het is fascinerend, maar het is ook beangstigend. Links kan daar iets van leren.

Zien jullie tekenen van herstel en vernieuwing van het links discours en de linkse praktijk?

Jos Geysels: Ik zie van alles bewegen en heb daar ook veel sympathie voor. Het is een stroming,  maar die uit zich niet in een beweging. Er bestaat op dit ogenblik een afkeer tegen bewegingen, tegen het traditionele verenigingsleven.  Er bestaat een zekere angst voor hiërarchie. Ik begrijp dat wel. Maar ik zou veel van die stromingen toch de raad willen geven om zich te organiseren. Dat zou de bestaande organisaties en verenigingen ook onder druk zetten om te reageren. Want als je er niet in slaagt om van een kreet een tekst te maken en daaromheen een beweging te creëren met een bepaalde vorm van organisatie.…

Ik zie ter linkerzijde meer en meer de wil groeien om weer eigenaar te worden van eigen waarden. Je mag die niet laten kapen. Ik hoorde Rudi de Leeuw van het ABVV  (de Vlaamse socialistische vakbond) onlangs op de televisie zeggen dat hij de strijd wil aanbinden tegen ongelijkheid. Dat vind ik een juiste woordkeuze. Maar ook de acties moeten een andere vorm krijgen. Ik droom van een staking op zondag. Begin het weekend niet met een staking op vrijdag, maar eindig het weekend met een staking op zondag: maak van de zevende dag uw dag.

Maar links moet meer zijn: links moet de katalysator worden van een maatschappelijk proces en niet alleen de bewaker van het brugpensioen. Staken bij het spoor in het begin van de twintigste eeuw is iets anders dan staken nu. De mobiliteit is anders nu dan toen. Dat moet meespelen in het organiseren van acties. Je merkt vooral bij jonge mensen de wil om naar andere vormen van organisatie en protest te zoeken. Binnen 11-11-11 (de naam van de koepel van de Vlaamse Noord-Zuidbeweging, een niet-gouvernementele organisatie voor ontwikkelingssamenwerking) zie ik grote verschillen tussen de oudere en de jongere generatie.

Ik ben heel blij dat er binnen 11-11-11 een steunpunt is opgericht waar heel wat kleinschalige, ongestructureerde initiatieven terecht kunnen. Zo worden verbanden gecreëerd. Ik ben een kind van de vredesbeweging. Waarom heeft de vredesbeweging zoveel mensen weten te bereiken? Omdat ze de band wist te creëren met de bestaande, klassieke organisaties.  Je moet verbanden leggen en die verbanden in politieke termen gieten. Hetzelfde geldt door de armoedebeweging. De armoedebeweging uit zich in welzijnstermen, maar moet zich vertalen in politieke termen die de Wetstraat begrijpt: verhoging van de laagste uitkeringen! Dat gebeurt te weinig. Zo is de term vermogensbelasting veel minder taboe dan vijf jaar geleden. Onder invloed van de crisis natuurlijk. Maar de realiteit helpt soms een handje! Ik zie wel mogelijkheden.

Lieven De Cauter: Er gebeurt veel. Je hebt de voorbije decennia de Andersglobalisten gehad, en recenter de Indignado’s en de Occupy-beweging. En de beweging op het Tahrirplein in Caïro. Maar het is allemaal erg fragiel, erg ad hoc. Het is veelkleurig, maar het blijven opstoten. Er is grote behoefte aan linkse politieke partijen. Maar de hegemonie van het neo-liberalisme is zeer sterk. De socialisten schuiven op naar centrumrechts en veel liberalen schuiven door naar extreemrechts. Dat is een internationaal fenomeen. Het kapitalisme is gemondialiseerd en een echte tegenbeweging is er niet. De vakbonden zijn vooral lokaal verankerd en staan internationaal niet zo sterk. Zij hebben de welvaartsstaat mee helpen realiseren. Het bestaan van de arbeider tussen pakweg 1900 en 1980 heeft een enorme sprong vooruit gemaakt. Maar wat kunnen de vakbonden nu nog forceren? Ze zijn in het defensief gedrongen. Ze kunnen enkel nog de verworvenheden verdedigen en die kunnen enkel afkalven onder druk van de neoliberale hegemonie. Het neoliberalisme is een wereldwijde megastructuur. Het is een soort theologie, die diep in onze hersenen zit: er is niets dat niet economisch is! Alles is een investering! Onderwijs is een investering, in plaats van een opvoeding tot mens. Het neoliberalisme is een besmetting die ook links heeft aangetast.

Wat vindt je van de intellectuele en filosofische pogingen om links een nieuwe legitimiteit te geven? Zizek? Badiou?

Jos Geysels: Ik heb Zizek gelezen, maar denk dat ik binnenkort ga afhaken. Hij is natuurlijk geweldig in het opvoeren van tegenstellingen en paradoxen, maar hij wordt me te enthousiast opgevoerd. Badiou weet ik zo niet. Frankrijk heeft natuurlijk een intellectuele discussiecultuur. Wij kennen die in Vlaanderen niet. Ik heb echter veel moeite met het hermetische denken van veel Franse denkers, ook ter linkerzijde. Ikzelf ben erg geïnspireerd door André Gorz, die solidariteit en vrijheid verbindt met begrippen uit de ecologie. Manuel Castells ligt mij ook erg.

Lieven  De Cauter: Ik heb sympathie voor het werk van Zizek en Badiou, maar ik denk zelf  vooral aan het werk van Negri & Hardt. Ik ben de voorbije maanden veel bezig geweest met hun derde boek Commonwealth. Daarin zoeken ze naar een alternatief voor het staatssocialisme en het neoliberalisme, twee van de belangrijkste maatschappelijke denkstromingen van de twintigste eeuw. Negri en Hardt maken echter een denkfout. Zij onderscheiden drie sferen: de private, de publieke (de staat) en de sfeer van het ‘common’ (dat wat gemeenschappelijk is: natuur en informatie).  Het neoliberalisme concentreert zich alleen op de private sfeer en ontmantelt de sfeer van de staat en van het ‘common’. In het oude communisme lag alle nadruk op de staat, alles was staatsbezit; de private sfeer en de sfeer van het ‘common’ bestonden niet. Maar ook Negri  & Hardt vinden geen evenwicht tussen die drie sferen. Zij zetten volledig in op de sfeer van het ‘common’ en verwaarlozen de private en de publieke sfeer volledig: wie dat minimuminkomen voor iedereen moet betalen dat ze opvoeren, blijft bij hen heel vaag; zij hebben de staat in hun denken immers al afgeschaft. En ze hebben ook geen flauw idee hoe het private te organiseren, want ze schaffen ook de familie af! Eigenlijk zijn het ouderwetse utopisten die niet kunnen leven met de complexiteit van verschillende sferen. Je kan geen samenleving uitbouwen alleen op basis van het ‘common’. Ik kan van dat communisme dromen, maar ik kan het niet denken. Er bestaat toch een soort van privaatheid die zij volledig ontkennen. Ook de familie kan je niet zomaar afschaffen. Dan moet je een antropologisch alternatief voorstellen dan zit je weer te dromen van de nieuwe mens, met alle gevaren van dien.

Ik geloof in de kracht van de  ‘multitude’, de ‘menigte’. Maar Negri & Hardt vergeten dat de menigte een moment is, zoals de ‘common’ een sfeer is. Er ís voor de menigte niets anders dan het moment, dat kan geen permanente basis voor een maatschappij zijn. Maar de menigte kan wel een belangrijke rol spelen: Tahrir Square en Occupy Wallstreet hebben dat bewezen. De door de nieuwe media verbonden menigte, met de ‘zwermintelligentie’ die ze voortbrengt, kan wonderen verrichten. daar ben ik van overtuigd. Dat wordt een belangrijke kracht in de één en twintigste eeuw. Maar Negri & Hardt overwaarderen de menigte zoals ze de ‘common’ overwaarderen. Het andere van de menigte – de staat enerzijds en de familie anderzijds – annihileren zij. We zijn er dus nog niet!

These parties, following the example of the Nordic Forum, are adept at using new technology and social networks, which gives them an even greater platform to spread their messages of hate and bolster their national and international alliances.

Those responsible for this noxious propaganda always hide behind the principle of freedom of expression, and, when they are criticised for the speeches they deliver encouraging the Breiviks of the future, they assert that the carnage perpetrated by this “lone wolf” has nothing to do with the climate that they have helped to create. Indeed, they present themselves as victims that are being suppressed. They make out that Europe will ultimately lose its “Christian identity”. These demagogues are active both inside and outside the electoral system: just as they have an elected presence in the parliaments, on the other hand they endlessly criticise democracies, accusing them of being far too liberal on the issue of immigration.

The European far right is seduced by the fantasy of a “pure” Europe as opposed to a real Europe, which is in fact successfully diversified. Like Anders Behring Breivik, thousands of individuals that haunt websites and blogs (Gates of Vienna, Brussels Journal), organisations such as the English Defence League, Platform per Catalunya, or Militia Christi, as well as religious leaders are all actively preparing fertile ground for the growth of extremism.

A study at the University of Nottingham undertaken for Chatham House by Matthew Goodwin  demonstrates that extremist parties are primarily characterised by their visceral opposition to immigration (particularly Muslim immigration), to ethnic diversity, and finally to multiculturalism, alongside social behaviours that they consider to be a great danger to Europe.

Further, they think that mainstream political parties are far too “soft” in their responses to the issues surrounding immigration. Another study, by Elisabeth Ivarsflaten  , shows that populist parties have always had their greatest electoral successes after integrating a strong anti-immigration strand into their speeches and manifestos.

These “new” populists carefully avoid the usual racist and anti-Semitic discourse, and prefer to position their stance more subtly, around questions of culture and identity. Paradoxically, they claim two conflicting identities: Christian through their recognition of a mythological European past, and secular in their fight against Islam.

They fight “Marxist” politicians, or those that are too liberal. It’s with this in mind that Anders Behring Breivik attacked the government buildings in Oslo and subsequently the summer camp of young labour party activists on Utøya island. They are generally pro-American, have close working relationships with the far right in the United States, and consider Israel to be a defensive western bulwark against Islam. During times of crisis they also use the argument of the welfare state to justify themselves: they contend that immigrants are stealing jobs and scamming the welfare state, in particular social security, as they have many more children than the European average, and so on.

In his manifesto – a vast copy and paste job of the greatest hits of extremist ideas – Anders Behring Breivik opposed the welfare state and a pluralistic hegemonic identity. “European societies” he wrote “must be able to rely on a solid social cohesion, which can only really exist in a monocultural system where everyone has complete confidence in one another.”

Goodwin’s study reveals that the majority of those who vote for populist parties come from a modest background or the middle classes. They are also often small business owners or farmers afraid of drastic economic and social change. “Market globalisation and economic deregulation have hurled the planet into an era of uncertainty which is inevitably provoking fear” reminds Javier de Lucas  , professor at the University of Valencia. To this, the extreme right counters with a riposte made up of simplistic formulas, and lays responsibility for the all the economic and social woes on “the politicians”, “leftists” and immigrants.

As the philosopher Slavoj Zizek concludes  : “The only way to introduce passion into this kind of politics, the only way to actively mobilise people, is through fear: the fear of immigrants, the fear of crime…”
Timid counter-offensives

Moderate politicians remain relatively impotent in the face of attacks from the far right, and when they attempt a riposte, they do so in a contradictory fashion: centre-left parties – to avoid losing a public that is sensitive to these issues – willingly revisit the pet subjects of the far right, in particular immigration. In fact, Europe is imposing ever more restrictive policies to limit the right to asylum and inward migratory flow, while at the same time political parties are lauding “greater tolerance” towards foreigners. The reality is that xenophobic sentiments are on the rise, and immigrant Muslim populations and their culture are being increasingly rejected.

If Europe wants to sustain growth, then it will need to open the door wide to immigration. However, this argument does not succeed in halting the advance of Islamophobia. “There is something that worries me far more than the growth of the far right at the 2010 ballot, explains Thomas Hammarberg  , Commissioner for Human Rights at the European Council:

“and that is the profound inertia and above all confusion that seems to reign amongst moderate democratic parties of both the left and right. One even has the impression that these parties have come to accept the narrative of hatred and that this unencumbered xenophobia has been integrated into the political discourse as though it were something quite ordinary: their leaders have totally failed to check this rise in Islamophobia.”

Leading media outlets have opened the debate, keeping centrally in their sights the fact that a major segment of their audience is sliding steadily, at least electorally speaking, towards the populist right. Meanwhile new ultra-nationalist media outlets are appearing on the media landscape, just as they have in the United States  , along with thousands of websites and books, which for the most part, have been able to find a place in the unfolding discussions as though they were serious political institutions.

It is thus that the British essayist Bat Yeor  , using her real name Gisele Littman-Orebi, invented the famous Euro-Arabian axis (or Eurabia), abundantly referenced by Breivik in his manifesto, and in which Europe will sooner or later be conquered by Muslims. The author explains that Jews and Christians will be subjected to Islamic law.

“Today, freedom of speech is complete and the essence of what is published is neither edited nor censored,” comments Sindre Bangstad, a teacher at the University of Oslo.

“Islamophobic discourse can spread much more easily than before. In this context, outlandish opinions like those held by Breivik are barely discernible from those found on some social networks, and sometimes even in the mainstream media in Norway…”

Nevertheless, dangerous agitators are by no means all paranoid and bloodthirsty madmen. The highly respectable German social-democrat economist Thilo Sarrazin published a book in 2012 in which he very seriously explained that his country will become more and more impoverished and lose its identity as well as its potential, because Turkish and Arab immigrants possess a lower IQ. He maintains that his ideas are supported by a third of Germans who believe that the state should limit immigration and the practice of Islam. In October 2012 Angela Merkel declared, “Multiculturalism has failed”. David Cameron, the British Prime Minister, said exactly the same thing a few days later. In September 2011, the German National Democratic Party (NDP) gained 6% of the vote in the Mecklenburg-West Pomeranian parliament, an unprecedented result in that country.

On the question of immigration, centre-left parties have two options: ‘integration’ or ‘assimilation’. The concept of assimilation has suffused political discourse since the 1980s: it suggests that immigrants must adapt to ‘our’ society and renounce all or part of their religion, culture or traditions. ‘Integration’, for its part, allows ‘new citizens’ to keep their idiosyncrasies, as have all prior immigrant groups for that matter. In its modern sense, integration expects  a mutual attempt to adapt and notably, the acceptance of the welcoming country of the religion of those that it is seeking to welcome.

Attempts to make religious symbols disappear from public spaces (minarets, burkhas, veils, mosques…) are more and more vocal, Olivier Roy noted in 2009 in ‘L’Islam en Europe, une religion qui doit être traitée comme les autres’, pointing out that Europe wanted to have immigrants working here, but wanted them to be invisible.

In a general sense, both strategies have failed. Immigrant communities have more of a tendency to isolate themselves to avoid being assimilated. They often feel discriminated against, and the societies that are hosting them don’t feel the need to change anything at all to accommodate them since they consider the immigrants to be an undifferentiated and fragmented external group. In Germany, after forty years of communal living, Turkish and German populations still only know very little about each other. It’s a paradox.

Goodwin’s study has also dug up worrying results regarding the political response to the extreme right in general. Since political parties became ‘electoral machines’, populist parties have been fully exploiting their ability to directly address the electorate and respond to their concerns about immigration, which the other parties do not do.

Are we ready to abandon our community-based approaches in order to adopt a multi-strand citizenry founded on fundamental shared norms and values?

“European society in its plurality is collectively responsible,” explains Javier De Lucas . “We need to teach our societies to accept an evolution towards a multicultural world and to negotiate this change successfully. Unfortunately however, society is not moving. It is not very motivated, and very restrictive migratory politics are sending contrary signals: without negotiation, a desire to change, to evolve, the unilateral integration project of immigrant populations is doomed to fail.”

  Mariano Aguirre is the director of the Norwegian Peacebuilding Centre ↑ (Noref) in Oslo

This article was originally published ↑ in French in Le Monde Diplomatique on March 10, 2012.

Hall verruilde in 1951 zijn geboortegrond Jamaica voor Groot-Brittannië –
in het bezit van een prestigieuze Rhodes-studiebeurs voor Merton College in Oxford. “Na drie maanden Oxford wist ik dat ik daar niet thuis was. Ik ben niet Engels, en dat zal ik ook nooit worden. Ik had in zekere mate een ontwricht leven achter de rug. Ik kwam naar Engeland om te ontsnappen, en dat werd een mislukking.” Hij zegt het met een geamuseerde blik, alsof hij bedoelt dat die ontwrichting zijn geluk niet in de weg heeft gestaan. En als zijn mislukking één effect had, dan was het wel dat hij erdoor werd gestimuleerd. Hij woont al zestig jaar in Groot-Brittannië en is getrouwd met Catherine Hall, hoogleraar aan University College London.

”Ik ben niet Engels, en dat zal ik ook nooit worden. Ik had in zekere mate een ontwricht leven achter de rug. Ik kwam naar Engeland om te ontsnappen, en dat werd een mislukking.”

Als ik op de dag voor zijn tachtigste verjaardag in zijn keuken in Hampstead zit en de zon naar binnen schijnt, heb ik het onwerkelijke gevoel dat ik naar een soort oer-academicus kijk: zonder vuile handen, succesvol – het type waar John Updike in zijn jonge jaren over had kunnen schrijven. Hall zegt, wederom geamuseerd: “Het was de bedoeling dat ik, en nu komt er een schuttingwoord, een intellectueel zou worden. De academische wereld was niet meer dan de omgeving waarin ik mijn geld zou verdienen.”

In de jaren vijftig was Hall een van de oprichters van The New Left Review. Het is interessant dat de meest memorabele ideeën uit dit tijdschrift vaak afkomstig waren van Hall zelf, tot diep in de Thatcher-jaren en ook nog wel daarna. In een brief van afgelopen januari aan de London Review of Books heeft Beatrix Campbell het bijvoorbeeld over de “retrogressive modernisation” van Thatcher, een term die ooit door Hall werd bedacht. Maar zijn grootste en bekendste bijdrage als denker ligt op het gebied van het multiculturalisme, eerst als wetenschapper en later als directeur van het Centre for Contemporary Cultural Studies aan de universiteit van Birmingham.

Het is nog maar heel kort geleden dat Halls verwoording van de multiculturele samenleving de enige vaste verworvenheid van de jaren zestig leek, de enige verbetering die niet teruggedraaid kon worden door politieke retoriek of sociale polarisatie. Minzaam verwerpt hij het idee dat de academische wereld in die tijd de motor van de nieuwe wereldorde was. “In de jaren ’60 trokken we een streep. Wij stonden hier. Zij stonden daar. Het zou geen Duinkerken worden, zo zou het nooit meer zijn. Ik denk dat er academisch gezien wel wat vooruitgang werd geboekt, maar eigenlijk ging het eerder om wat ik een multiculturele verschuiving noem, het feit dat ze [mensen uit andere culturen, ZW] er gewoon waren, dat ze je niet wilden opeten en dat ze geen staart hadden. De knapste vent in de winkel is heel vaak zwart. Je zet de tv aan en de zanger is heel vaak zwart. Zulke dingen waren heel belangrijk om mensen aan het denken te zetten.”

En hij houdt nog steeds vol dat dit land, dat al drie decennia gek is op Bob Marley, een heel ander land is dan waarin hij ooit aankwam. En toch zegt hij: “Politiek gezien ben ik in dertig jaar tijd niet zo pessimistisch geweest als nu.”

“Links zit in de problemen. Het heeft geen ideeën, het heeft geen onafhankelijke, eigen analyse en daarom heeft het geen visie. Het neemt alleen de temperatuur op: ‘O, dit werkt niet, laten we opschuiven naar rechts.’

Dat pessimisme wordt niet veroorzaakt door het mislukken van de  multiculturele samenleving, of beter gezegd, de toespraak waarin David Cameron vorig jaar beweerde dat die was mislukt. Hall kijkt mild, maar wel afwijzend, naar de houding van de conservatieven. Hij merkt welwillend op dat Cameron het heeft over wetgeving op het gebied van gelijke kansen, zoals hij dat ziet, en niet zozeer over multiculturaliteit als onderdeel van de cultuur. Nee, het is juist de toestand van links die hem zorgen baart. “Links zit in de problemen. Het heeft geen ideeën, het heeft geen onafhankelijke, eigen analyse en daarom heeft het geen visie. Het neemt alleen de temperatuur op: ‘O, dit werkt niet, laten we opschuiven naar rechts.’ Het heeft geen gevoel voor de educatieve waarde van politiek, het ziet niet dat de politiek de opvattingen van mensen kan veranderen.”

Voorbeelden hiervan zijn overal te vinden, maar de NHS [National Health Service – het Britse ziekenfonds. Vert.] kan worden beschouwd als het meest urgente geval. “Hoe is het mogelijk dat de miljoenen mensen die baat hebben gehad bij de NHS niet de straat opgaan om het te verdedigen? Kom op. De NHS is een van de meest humane ondernemingen die ooit in vredestijd is opgezet, maar het principe dat je niet mag profiteren van andermans slechte gezondheid is verloren gegaan. Als iemand beweert dat een Amerikaanse gezondheidsorganisatie de NHS efficiënt zou kunnen runnen, dan komt niemand op het idee om dat op grond van dat principe te weerleggen. De grondbeginselen zijn uit het oog verloren.”
Onlangs was er een onderzoek naar de vraag waarom Amerika, dat per inwoner meer geld aan gezondheidszorg uitgeeft dan Groot-Brittannië, toch slechtere resultaten boekt. Het antwoord was duidelijk: als men belang heeft bij het maken van winst, worden de rijken te vaak onderzocht en de armen niet vaak genoeg behandeld. Mensen overlijden onnodig. Er is dus sowieso een degelijk, pragmatisch argument tegen particuliere inmenging in de gezondheidszorg. Maar Hall velt ook een vernietigend moreel oordeel: wie wil er nu profiteren van iemands gebrekkige gezondheid? Wat voor soort mens is dat? Zou je zo iemand je geld toevertrouwen, laat staan met je gezondheid of de gezondheid van een dierbare? Het morele argument wordt niet sterk genoeg benadrukt. Het wordt zelfs niet eens naar voren gebracht.

Als man van tachtig, met alles wat daarbij hoort, heeft Hall de NHS langdurig van dichtbij kunnen observeren. Nadat een ernstige vermindering van zijn nierfunctie was vastgesteld, moest hij zeven jaar lang dialyse ondergaan [in 2009 onderging hij een niertransplantatie, vert.], en op het laatst “ga je daar langzaam aan dood, terwijl het je tegelijk ook in leven houdt.” Het was een zeer ingrijpende ervaring. “Je krijgt een heel ander begrip van jezelf, en een ander begrip van jezelf in relatie tot anderen. Mijn god, je vrouw wordt je verpleegster!”

Maar natuurlijk heeft ook zijn politieke identiteit een verdieping ondergaan. “Rationeel heb ik altijd wel geweten dat ik geen eiland ben, maar nu drong dat pas echt tot me door. Het zijn niet alleen mijn nieren, ik zou een hele lijst kunnen opnoemen met dingen die me mankeren. Ik zou het geen twee dagen volhouden als er niet elke dag iemand langskwam om me te helpen. Titmuss [Richard Titmuss, belangrijk Brits sociaal wetenschapper, vert.] noemt het de geschenkenrelatie. Je werpt je brood uit op het water. Je weet niet wie het zal vinden, je weet niet of je het later nog nodig zult hebben, je geeft het gewoon omdat je het hebt. Dat is het tegenovergestelde van het idee van tegenwaarde. Het heeft geen waarde.”

“Je verdient niets terug. Ik heb altijd gevonden dat het concept ego, het egoïstische individu van Adam Smith, niet klopte. De buitenwereld dringt je hoofd binnen, er is een voortdurende dialectiek, dat is onuitroeibaar. Daarom moeten we als het ware bloedverwantschap creëren. Dat heb ik altijd al geweten, maar als je ziek wordt, dringt zoiets natuurlijk veel sterker tot je door. Heb je enig idee wat een dialyse per keer kost? Geloof ik in een openbaar systeem van gezondheidszorg? Dat doe ik zeker, en wel één met toeters en bellen.”

Juist de mislukking van de Labourpartij om een moreel betoog op te bouwen, om mensen te durven inspireren, beschouwt Hall als de belangrijkste bedreiging van het politieke landschap. Hij was onder de indruk van de passages in de speech van partijleider Ed Miliband op het onlangs gehouden Labourcongres, over de “roofdieren” van het zakenleven, maar hij doet niet mee aan de modieuze belangstelling voor de slechtheid van bedrijven, groot of klein. In zijn analyses richt Hall zich vooral op de zwakheden van de mainstream-politici, en dan niet op een rancuneuze manier, maar vanuit de diepe overtuiging dat ze veel beter kunnen.

We praten kort over de opvattingen van Labourparlementariër David Lammy over het slaan van kinderen (zie: http://www.guardian.co.uk/politics/david-lammy. Lammy betreurt het dat Britse ouders op grond van een wet uit 2004 hun kinderen niet meer mogen slaan, vert.), en de nieuwe definitie van multiculturalisme waarbij diversiteit tegenover liberalisme wordt geplaatst, waarbij juist de liberale stemmen die verscheidenheid zouden moeten prijzen haar feitelijk trachten te dwarsbomen met slappe wetgeving  “Ik denk dat hij zijn publiek een beetje naar de mond praat. Hij heeft het niet over multiculturaliteit. Hij zegt: ga toch terug naar die goeie ouwe normen en waarden. Zeg tegen je kinderen dat ze binnen moeten blijven, en de reden waarom is daarom, omdat jij het zegt. Ouderwets autoritair. Hij is de man die weet hoe men zich in de wijk Tottenham voelt. Politici denken altijd at ze weten wat de mensen denken. Dat is een misvatting, omdat ‘de mensen’ niet bestaan. Het is een redeneertrant waarmee je een oproep doet aan de mensen die je achter je wilt krijgen. Je construeert ‘de gewone mensen’ in plaats van dat je hun meningen weerspiegelt.”

Nu het we het toch hebben over de raciaal getinte twistpunten van de afgelopen weken, wat vindt hij van Diane Abbott en de commotie om haar “Tactics as old as colonialism”? [Dit was de hashtag die de zwarte Britse parlementariër Diane Abbott onlangs gebruikte in een tweet waarin ze zei dat “blanken graag gebruik maken van een verdeel-en-heers-politiek.” Naar aanleiding hiervan werd Abbott beschuldigd van racisme, vert.] Hij begint te lachen en wil niet rechtstreeks ingaan op de zaak, maar zegt wel: “Het was een ongelofelijk slecht getimed en onzorgvuldig geformuleerd standpunt.” Hierop suggereer ik dat de mainstream er een gewoonte van heeft gemaakt om de gevoeligheden van de minderheid over te nemen als middel om die belachelijk te maken; daarom zeggen conservatieve parlementariërs uit het welvarende zuid-oosten van Groot-Brittannië dat ze beledigd zijn door het “racisme” van Abbott, terwijl dat uiteraard niet het geval is en ze alleen het idee onderuit willen halen dat racisme beledigend zou kunnen zijn. “En jij beweert dat je een optimist bent!” zegt hij. “Kijk, Gramsci, de Italiaanse marxist, geloofde in het pessimisme van het intellect en het optimisme van de wil. Je moet kijken naar de huidige situatie. Als die ongunstig is, zeg dan dat die ongunstig is. Hou jezelf niet voor de gek. Analyseer de constellatie waarin je je bevindt, dan kun je een optimist van de wil zijn, en zeggen: ik geloof dat de dingen kunnen veranderen.’ Maar zorg dat je niet begint met het optimisme van de wil, want dat is enkel utopisme.”

Uiteraard komen ook de rellen van afgelopen zomer ter sprake. Hierbij kwamen armoede, de zogenaamde “mislukkingen” van de multiculturele samenleving en de afwezigheid van de politiek allemaal samen in, nota bene, Foot Locker. “Die rellen zaten me erg dwars, om twee redenen. Ten eerste is er eigenlijk niets veranderd. Sommige jongeren aan de onderkant van de samenleving zijn sterk van die samenleving vervreemd. Eigenlijk hebben ze de boodschap van het Thatcherisme, het Blairisme en de huidige coalitieregering overgenomen: je moet zelf maar wat rommelen en sjoemelen, want er is toch niemand die je helpt. En ze hebben geen georganiseerde politieke stem, geen georganiseerde zwarte stem en geen stem op links die hun gunstig gezind is. Dit soort woede, gekoppeld aan een gebrek aan politieke expressie, leidt tot rellen. Dat is altijd zo geweest. Mijn tweede punt is: hoe kan dit culmineren in het plunderen van een winkel van sportschoenen? Dat is waar het consumentisme, wat de essentie is van het neoliberalisme, hen toe heeft gedreven. Het consumentisme zet iedereen op hetzelfde spoor: het gaat niet goed met je, maar je bent nog steeds vrij om te consumeren. In de ogen van de markt zijn we allemaal vrij.”

En dat is het meest pessimistische van Halls ideeën: drie decennia van neoliberalisme zijn diep doorgedrongen in het bewustzijn van de mensen en bepalen hoe jongeren reageren op armoede. Ook heeft het neoliberalisme gezorgd voor een neutralisering van de manier waarop politici zich uitdrukken. “Ik ben me ooit gaan bezighouden met cultuurwetenschappen omdat ik niet geloofde dat het leven uitsluitend door economische factoren wordt bepaald. Ik heb mij mijn hele leven verzet tegen zowel marxisme als neoliberalisme. Beide ideologieën gaan ervan uit dat uiteindelijk alles wordt bepaald door de economie. Maar wanneer begint dat ‘uiteindelijk’? Als je de huidige toestand analyseert, kun je niet beginnen en eindigen met de economie. Je kunt de economie ook niet negeren, ze heeft zeker invloed, maar ze is niet toereikend om alles te verklaren.”

Tegenwoordig ziet hij echter overal de kater, of zelfs de nog steeds voortdurende orgie, van een in wezen economische agenda. Links wankelt omdat het niet kan ontkennen dat het heeft voortgezet waar Thatcher mee begon. De instituties van de oude verzorgingsstaat zijn volgens Hall al uitgehold. “Dat is wat Blair ontdekte. Je hoeft geen gevecht te leveren om privatisering voor elkaar te krijgen. Je hoeft alleen maar het onderscheid tussen openbaar en particulier uit te hollen.”

Maar het is juist Halls levenslange strijd tegen het economisch determinisme die me doet twijfelen aan zijn pessimistische overtuiging. Ik weet zeker dat hij een pessimist van het intellect is, maar zijn levenswerk bestaat in wezen uit de intellectuele expressie van de mogelijkheid dat er iets beters is. En er is meer nodig dan een financiële crisis of drie decennia neoliberalisme, en veel meer dan de coalitie-Cameron om dat uit te wissen.

The Guardian@Door Zoe Williams

´ Wat te doen? is ook de vraag die links zich honderd jaar later, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, opnieuw stelt. De antwoorden zijn echter minder helder en zelfverzekerd.´

Wat te doen? is ook de vraag die links zich honderd jaar later, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, opnieuw stelt. De antwoorden zijn echter minder helder en zelfverzekerd. De commotie rond het vertrek van Job Cohen als leider van de PvdA is wellicht slechts een symptoom van een diepere onzekerheid aan de linkerzijde: ‘Cohen vertrekt op een moment dat zijn partij intern bezig is met een diepgaand onderzoek naar wat de aloude sociaaldemocratische waarden, zoals solidariteit en emancipatie, in de huidige tijd nog kunnen betekenen. Die waarden moeten een praktische vertaling krijgen,’ stond er in Trouw (21/2/2012)

De onzekerheid bij links is al een tijd aan de gang. Economisch, noch politiek heeft links de voorbije decennia een alternatief kunnen bieden. Het is inmiddels duidelijk geworden dat de Derde Weg à la Tony Blair uitgelopen is op een uitverkoop van de linkse economische principes aan het neoliberalisme en de vrije markt. En ook het linkse multiculturele samenlevingsmodel zou hebben gefaald. De malaise van links (2007), zo blokletterde Joost Zwagerman enkele jaren geleden in een fel essay: links kreeg ervan langs omdat het geloof in de multiculturele samenleving en culturele diversiteit enkel had geleid tot onverschilligheid, en dat links dus medeverantwoordelijk was voor de impact van de radicale islam, de schooluitval en de achterstelling en de agressie van grote groepen migrantenjongeren. Het in 1999 door Paul Scheffer benoemde ‘multiculturele drama’ was, met andere woorden, een direct gevolg van de linkse multiculturele struisvogelpolitiek. Het zijn het afgelopen decennium vaak gehoorde verwijten aan het adres van links geweest: naief, wereldvreemd, elitair, politiek correct et cetera. Links heeft deze verwijten zelfs in grote mate verinnerlijkt en daardoor veel van zijn zelfzekerheid verloren.

´Volgens Blommaert domineert rechts echter niet alleen het debat over de multiculturaliteit, maar ook over democratie, veiligheid en economie..´

Het pas verschenen essay De heruitvinding van de samenleving (2011) van Jan Blommaert, hoogleraar Taal, Cultuur en Globalisering in Gent en Tilburg, kan gelezen worden als een Vlaams antwoord op het discours over de linkse malaise. Blommaert weigert zich neer te leggen bij het negatieve verhaal over links. Sterker nog, hij toont aan dat dat negatieve verhaal een ideologische constructie van rechts is. Blommaert schrijft een krachtig pleidooi om links te herwaarderen. Hij herijkt de begrippen ‘links’ en ‘rechts’ om ze opnieuw bruikbaar te maken in de hedendaagse politieke discussie
.
De strategie die Blommaert in beide richtingen gebruikt is dezelfde: zowel ‘links’ als ‘rechts’ worden uit hun traditionele definities gelicht en van nieuwe betekenissen voorzien. Blommaert wijst erop dat ‘extreemrechts’ in Vlaanderen een heel enge definitie heeft, waarbij sterk de nadruk ligt op racisme, neofascisme en een ‘bloed-en-bodem’-ideologie. Blommaert breidt de definitie ervan uit naar ‘die visies en standpunten die de erfenis van anderhalve eeuw sociale en emancipatorische strijd aanvallen, en die erfenis van de Verlichting verwerpen.’ Die erfenis staat op dit ogenblik onder enorme druk en het verdedigen van die waarden moet volgens Blommaert de kern vormen van een nieuwe linkse politiek.

In De eeuwige terugkeer van het fascisme (2010) gaat Rob Riemen nog een stap verder. Hij plaats Geert Wilders en zijn PVV in de lijn van het waardennihilisme, het ressentiment en de opkomst van de ‘massamens’ aan het einde van de negentiende eeuw, die uiteindelijk geleid hebben tot het fascisme. Net zomin als Blommaert schrikt Riemen ervoor terug om duidelijke taal te spreken. Die strategie is erop gericht om de politieke kampen opnieuw in te delen, om de alternatieven helder te krijgen, om de politiek opnieuw om te vormen tot wat de Belgische politicologe Chantal Mouffe een ‘agonistische ruimte’ noemt: een ruimte van conflict. Dat is voor Mouffe de kern van de democratie: een nooit eindigende discussie met politieke tegenstanders. Die agonistische politiek is voor haar het alternatief voor de consensuspolitiek die de westerse democratie op dit ogenblik beheerst en die het onderscheid tussen links en rechts dreigt uit te wissen. Rechts heeft op dit ogenblik het sterkste verhaal en domineert het maatschappelijke debat. Blommaerts essay is een poging om links opnieuw een elan te geven. De lakmoesproef is het multiculturele debat.
Jan Blommaert raakte bekend door het boek Het Belgische migrantendebat (1992) dat hij samen met Jef Verschueren schreef. Daarin toonden de beide mannen aan dat het officiële Belgische migrantenbeleid sinds 1989 zich baseerde op precies dezelfde uitgangspunten als die ten grondslag lagen aan de stellingen van extreemrechts: ‘In beide gevallen zagen we dat migratie als abnormaal werd voorgesteld, als een afwijking van normale menselijke leefpatronen.’ De studie zorgde voor veel ophef en kreeg vooral ter linkerzijde hevige  kritiek. Het KCM (Koninklijk Commissariaat voor het Migrantenbeleid), dat verantwoordelijk was voor het  Belgische migrantenbeleid was in 1989 immers opgericht als antwoord op de doorbraak van het Vlaams Blok, en werd dus beschouwd als een dam tegen het migrantendiscours van extreemrechts.

Toch is het precies in de beleidsmaatregelen van het KMC dat Blommaert en Verscheuren een cruciale paradigmashift in het spreken over migranten bespeuren:  in 1989 verschuift de nadruk van een sociaaleconomisch naar een religieus en cultureel paradigma. Dat is voor Blommaert een verschuiving van links naar rechts, want rechtse vertogen steunen op etnisch of taalkundig chauvinisme, volksnationalisme, religieus fundamentalisme en legt de klemtoon op homogeniteit als recept voor een ideale samenleving. Het culturele verschil wordt daarmee een absoluut verschil. Voor linkse vertogen is het verschil tussen rijk en arm het fundamentele verschil en ligt de nadruk op syndicalisme, emancipatie, gelijkberechtiging en sociale gelijkheid. ‘Rechts en links blijven duidelijk herkenbare historische sporen in vertogen die doorheen de samenleving circuleren, en het migrantendebat illustreert systematisch en permanent de relevantie van dit onderscheid.’
Blommaert schets in zijn essay een overzichtelijke geschiedenis van het migrantendebat sinds het begin van de jaren zeventig. Op dat ogenblik sprak men nog niet van ‘migranten’, maar van ‘gastarbeiders’. De bevolking van vreemde nationaliteit steeg in België van 367.000 in 1947 tot 868.757 in 1989 (4,2 procent in Vlaanderen, 11,3 procent in Wallonië en 27, 2 procent in Brussel. Deze groepen werden bijzonder zwaar getroffen door de crisis in het begin van de jaren zeventig en vanaf 1980, toen de structurele werkloosheid in België dramatisch begon te stijgen. In 1974 werd overigens een migratiestop ingevoerd.

Hoewel ook veel autochtone Belgen slachtoffer werden van de crisis, ontstond er vanaf dat moment in de publieke perceptie een overlap tussen sociaaleconomische achterstelling en minderheden. De situatie was het ergst in Brussel. De eerste migrantennota was van de hand van Brussels staatssecretaris Vic Anciaux (1978). Het was het begin van de ‘migrantenproblematiek’. Pleitbezorgers voor de migranten waren op dat ogenblik vooral te vinden bij de vakbonden en in het welzijns- en opbouwwerk. Zij legden de nadruk op de kansarmoede van de migranten en de term ‘integratie’ stond in de eerste plaats voor sociaaleconomische integratie. Vanaf het midden van de jaren begint dat discours te kantelen in de gekende richting: het Vlaams Blok breekt door en de culturalisering van de sociaaleconomische problemen krijgt de overhand. Het KMC ontwikkelde een integratieconcept met een sterke culturele inslag. Voor Blommaert begint op dat ogenblik de verrechtsing van het migrantendebat en speelt het linkse discours geen enkele rol meer in de beleidsvorming.

De afgelopen twee decennia zijn het migrantendebat en -beleid in Vlaanderen bepaald door rechts, aldus Blommaert. Hij gaat daarmee in tegen het door rechts verdedigde standpunt dat links verantwoordelijk zou zijn voor het failliet van de multiculturele samenleving. Blommaert ziet hetzelfde op een Europees niveau. Wanneer Sarkozy en Merkel het hebben over het failliet van de multiculturele samenleving, dan hebben ze het eigenlijk over het failliet van hun eigen beleidsopties inzake migratie en integratie.

Volgens Blommaert domineert rechts echter niet alleen het debat over de multiculturaliteit, maar ook over democratie, veiligheid en economie: ‘Het economisch beleid wordt uitgetekend door neoliberale deskundigen; er bevindt zich geen enkele marxist in de cenakels van het IMF, de Wereldbank, de Europese Centrale bank of noem maar op,’ merkt Blommaert fijntjes op. Rechts is erin geslaagd om de positieve band tussen economische groei en welvaartsstaat te breken. De economische groei bouwt de welvaartsstaat niet langer op, maar breekt hem af.
Daartegenover plaatst Blommaert het Grote Verhaal van de Democratie. Zich baserend op de klassieker van Alexis de Tocquevilles Over de democratie in Amerika pleit Blommaert voor democratie als een levenshouding georganiseerd rond een aantal kenwaarden, waarvan het gelijkheidsbeginsel het belangrijkste is. De democratie is inmiddels uitgehold tot een stelsel van regels en procedures die zo correct mogelijk moet worden nagevolgd, maar dat meestal maar weinig met democratische waarden te maken heeft. We kunnen alleen terug naar die waarden wanneer we opnieuw het Grote Verhaal van de democratie kunnen en durven vertellen. Dat ziet Blommaert als de grote opdracht van links, vooral nu extreemrechts  in naam van de democratie zijn programma doordrukt. Een groot deel van zijn essay reikt hij bouwstenen aan voor dat verhaal.

Voor Blommaert bestaat er geen linkse doctrine; er zijn wel een aantal principes en een reeks gevolgen van die principes.
Als principes van links onderscheidt Blommaert:

- universele gelijkheid, vrijheid, vrede, rechtvaardigheid en solidariteit;.
- menselijke waardigheid, die samenhangt met de mogelijkheid van de mens zich op alle vlakken te ontplooien (economisch, cultureel, sociaal en politiek);
- radicale democratie en permanente democratisering.
De gevolgen hiervan zijn:
- de waarden van links zijn een erfenis van de Verlichting en dus universeel. Vandaar de grote nadruk op solidariteit en op herverdeling, en de grote afkeer van nationalisme en imperialisme;
- het mensbeeld van links sluit aan bij de Verlichting, bij het mensbeeld van liberale denkers als Adam Smith, bij het mensbeeld van het klassieke humanisme en bij dat van sommige christelijke stromingen. De mens mag niet gereduceerd worden tot een homo economicus;
- mensen zijn pas vrij wanneer ze autonoom hun eigen situatie kunnen bepalen en de middelen hebben om hun situatie te verbeteren. Vandaar dat onderwijs, opvoeding, cultuur, kennis en informatie hoop de prioriteitenlijst staan;
- links staat uiterst kritisch tegenover het kapitalistische systeem, omdat het fundamenteel gebaseerd is op winnaars en verliezers;
-links is voor een totale democratie. Wanneer mensen herleid worden tot eendimensionale wezens, dan is er van echte democratie geen sprake;
- links verzet zich tegen de escalatie van het veiligheidsdenken en de politiestaat;
- links verzet zich tegen manifeste vormen van uitbuiting.

Deze omschrijving van ‘links’ staat ogenschijnlijk ver van de traditionele (marxistische) invulling van het begrip en zeker van het theoretische en analytische apparaat (de ‘klassenstrijd’) waarmee links wordt geassocieerd. Maar het gaat wel om dezelfde kernwaarden: emancipatie, gelijkheid, rechtvaardigheid, solidariteit en waardigheid.
Blommaert pleit voor het gebruiken van deze grote woorden die door links opnieuw van inhoud moeten worden voorzien. Hij roept links ook op om deel te nemen aan het publieke debat, om zonder schaamte het woord links te hanteren, om gebruik te maken van de nieuwe communicatiemogelijkheden en om zich activistisch op te stellen. Het gaat Blommaert erom een linkse kerk te bouwen die de (multiculturele) samenleving moet heruitvinden.

Ik wil deze bespreking eindigen met een fragment uit een interview met Anil Ramdas over zijn roman Badal. In dat interview spreekt Ramdas over de teloorgang van een aantal waarden die Nederland in het verleden kenmerkten en over de verantwoordelijkheid van zijn generatie daarin: ‘Dutch tolerance is een onvoorstelbaar belangrijk concept dat Nederland zelf in de wereld heeft geholpen. Ik kan me nog steeds voor mijn kop slaan als ik bedenk hoe lichtzinnig we ons dat uit handen hebben laten slaan. Het ergste is dat vrijwel niemand daar het drama van inziet. Paul Scheffer heeft in 2000 met zijn essay “Het multiculturele drama” het verkeerde drama gedefinieerd. Voor hem was het drama dat de onderklasse te lijden kreeg van de immigratie. We moeten erkennen dat die klasse nu aan de macht is en de tolerantie jegens immigranten heeft vernietigd.  Onze generatie had nog veel gepassioneerder moeten schrijven, nog betere films en tv-programma’s moeten maken toen we nog gevaarlijk waren, toen we er nog toe deden. In plaats daarvan hebben we alle aanvallen op de beschaving gewoon maar geaccepteerd. Wat hebben de tegenstanders van Wilders eigenlijk aan stootkracht getoond? Ik zeg niet dat alles wat we hebben gedacht, gedaan en geschreven voor niets is geweest, ik zeg wel dat we het niet goed genoeg gedaan hebben. Badal en zijn generatiegenoten zijn mislukt omdat zij de grote beschavingsidealen die ze in de schoot geworpen kregen, hebben verkwanseld.’
Het is een hard oordeel, maar wellicht niet helemaal verkeerd. Het enige dat we daar tegenover kunnen stellen is het radicaal en zonder schaamte terugeisen van die grote beschavingsidealen. Laat het werk van Anil Ramdas een permanent appel blijven aan die opdracht.

Jan Blommaert, De heruitvinding van de samenleving, EPO, 2011, ISBN 978 90 6445 076 1

´What I am saying here about politics appears to me to be in sharp contrast with art and culture. And this is precisely what someone like Johan van der Keuken tried to say over thirty years ago.´

Indeed, this is still a topical film.  First of all because the Dutch filmmaker was a genius who was able to analyse the way in which human history works. It is also because he had enough humanism and openness toward the Other for him to believe in human unity before evil. But it is primarily because he had such deep perspicacity in the way he looked at reality, that he could see the symptoms of what we are facing today: tumbling from one crisis into another, acting according to the crisis. In fact, since 2008 at least, politics are decided on the emergency of the fight against financial recession.

Let’s not forget that this 32 year old film is the combination of the director’s visionary talent and the analyses by the Canadian economist Claude Ménard. It is based on two important ideas: the hold capitalism has on western society, including the migrant communities, on one hand and the overexploitation of nature for industrial purposes on the other hand. Using a highly intelligent editing process, Van der Keuken alternates fictional scenes showing the inhuman face of a tax collector, with other very poetic ones with cubs, trees and the wind engaging in conversation, and finally documentary scenes of the archaic life in a small village in the south of Tunisia. At the time the main idea of the film was that our life was becoming increasingly more artificial and the risk of losing its meaning was growing. The emigration is considered from that very simple statement: immigrants are trapped in their dream of the northern wealth and prosperity when they leave their original way of life. The opposition of the two lifestyles is clearly in favour of the picturesque proximity of man to nature in the small village, lost at the doors of the African desert.

Shot in 1979, the film is a poetic pamphlet against the growing power of banks on the men’s lives. From that point of view, the two men predicted what we are now confronted with. Indeed, the film gains a new soul if we look at it through the prism of current events: it pinpoints the link between the so-called Arab Spring and the world’s economic instability. For several years now we have witnessed a watershed mankind’s history: 9/11, global warming, financial crisis, fluctuation of oil prices, spectacular growth of Asian economies, the Arab Spring, recession in southern European countries, instability of the Euro and the Dollar, the occupy movement, the budget cuts policy, etc. It is like the 1929 recession, the 1973 oil crisis and the cultural revolution of May 1968, all rolled into one.

´When we take a close look at the connection between the so-called Arab Spring and the so-called economic crisis, we could easily think that the way the other group is perceived, is perhaps changing.´

At this point one should take a renewed look at the way the author of The Way South (De Weg naar het Zuiden, 1981) places Dutch squatters and Moroccan immigrants in a very eloquent parallelism at the beginning of this other precocious film. One group fights for the right to have a house to live in and occupies empty buildings and luxurious apartments in the Kinkerstraat in Amsterdam. The other group occupies a Church as a sign of protest against the government’s decision to send them back to their country. By some strange coincidence this film also ends in Egypt, the second country of the Arab Spring. Van der Keuken pays special attention to the Egyptian wretches, those who are not a part of the economical flow and who initiated the Tahrir Square sit-in one year ago. It cannot be a coincidence that the filmmaker went to these two countries to tell a story which remains relevant in our time: the injustice of the economic world order.

When we take a close look at the connection between the so-called Arab Spring and the so-called economic crisis, we could easily think that the way the other group is perceived, is perhaps changing. Some political parties are reviewing their programs to make them more humane; some even talk about compassion and the enriching role of immigration. The discussion on squatting has ended, or at least been marginalized, but the issue of emigration is like a Chinese puzzle for any politician. The main reason is that it was never considered in any other way, than from the narrow and biased angle of an unfair policy serving the interests of the bourses, the traders and the multinational banks. Of course there is no way then to consider things from a human point of view, nor from a cultural one.  Not yet, not enough.

What is relevant for art and culture is, most of the time, not valid for politics. This is particularly true when it comes to emigration. The last couple of years, it was admitted within the European political spheres that integration policy has failed. Such a statement is more than disputable. It is intended to discredit migrants while it should be understood, first of all, as a confession of failure on the part of the politicians themselves, if it is a failure at all. If the process of integration has failed, it is because politicians could never, or never did, want to find the right answer and the appropriate policy. Migrants always were and still are considered by politicians as a foreign entity, accepted only in as far as they are needed by the host society, not necessarily for themselves and merely when they are somehow an answer to a political need. This means that the statement about the failure of integration is made according to a monolithic vision, a way of thinking according to pragmatic goals and rational strategies which are simply the component of hegemonic attitudes. That is why, when the physical presence of this entity surpasses the need of the local society, it is stigmatised as the source of all evil. This attitude leads to the rise of extreme right parties.

What I am saying here about politics appears to me to be in sharp contrast with art and culture. And this is precisely what someone like Johan van der Keuken tried to say over thirty years ago. A statement like that cannot be in line with the spirit of the so-called “Old Continent”, the continent of the human rights and the Aufklärung, to put it briefly. However, this spirit of the “Old Continent” is still to be found in the realm of European art and culture. From the pragmatic and egoistic argument of the direct use and assimilation of the Other, we shift to a complex and enriching real interaction on the name or ideas of beauty, authenticity and humanism. Integration is then given another meaning and hence becomes possible.

Here I ignore the number of immigrant European politicians and businessmen, who are part of the European elite. Nor do I speak of the number of soccer players or sportsmen who defend European flags in international tournaments. They are not considered numerous enough to speak of successful integration politics. But such a reasoning can lead to another extreme; can you imagine a national soccer team with ten players who are second or third generation immigrants? An inconceivable thought for the extreme right wing way of thinking.
What I want to stress is the emergence of artists within the context of immigration. A Moroccan actor who is nominated for best Dutch actor will annoy purist nationalists, but if he actually wins, it will make it worse; they will be exacerbated. In a situation like this, you can hear a very eloquent sentence addressed to politicians who don’t believe in integration : “ I am Dutch and I am proud of my Moroccan blood”, said Nasrdin Dchar when he was awarded the Golden Calf a few months ago. He was addressing a couple of right wing party leaders. This is the artistic reply to the political statement. Dchar represents the entire film industry and addresses politicians. The jury, in awarding him the prize, speaks on behalf of the profession. Other rules apply here than what politicians decide in meetings in which they discuss how to get rid of immigrants. Here there is no discussion about taxes, budget cuts, criminality. What is discussed here is Beauty and what counts is the actor’s talent, not the blood running through his veins.

Dchar is not an isolated case. Many other actors and filmmakers contribute to the glory of the Dutch film industry just as every immigrant contributes to the country’s wealth and economy. I could mention actors like Hakim Traidia (Dutch Algerian), Sabri Saad el Hamus (Dutch Egyptian). I could also mention filmmakers such as the Dutch Peruvian Heddy Honigman, Hani Abou Assaad of Palestinian origin, Mohamed Al-Darraji originally from Irak and the Algerian born Karim Traidia. In addition I could mention many names of similar talents in France, Germany, England and other European countries: Fatih Akin, Abdellatif Kechiche, Rabah Ameur-Zaimech, Mahamet-Saleh Haroun,… Are these people symbols of a failed integration? Then when would we say that integration has succeeded? How many talented filmmakers do we need to be able to say that immigration has contributed to enrich the European film galaxy? If a couple of really creative artists can emerge from an immigrant community of two million, that means that there are dozens of others who are not very good or who didn’t get their chance to emerge. And how many brilliant filmmakers do we have in an autochthonous community of 17 million? Not quite as many, as genius, as everyone knows, is rare by definition.

Since 2011 cultural sectors have been suffering from budget cuts because of the economic crisis. At the same time, European governments have started to seriously discuss new immigration regulations in order to limit immigration as much as possible. This is happening within the framework of a new general social policy. When the American president Barack Obama had to take a step back in his social health care plan, cuts in the health sector were the topic in a heated debate about subsidies for the disabled and the budget for the cultural sectors had to be halved. At the same time new measures are being taken to reduce the number of immigrants, including the asylum seekers, to a minimum.

In a nutshell, the responsibility for the economic crisis is put on the shoulders of artists, migrants and other minorities and underprivileged members of society. They are the ones paying the price for the economic crisis when they were never the ones who profited from the economic wealth in the first place. Artists and immigrants share the position of Subaltern, the postcolonial philosopher Homi Bhabha would say. They are never considered part of the hegemonic power, even though it needs and uses them. Hence they are always forced to resist it. That is why the consecration of an artist of foreign origin is a double subaltern claim: as an immigrant and as an artist.

If Jean Paul Sartre used to call for the proletariat of the whole world to unite- the workers of the North and peasants of the South-, it is time now perhaps for a new kind of unity: whatever and whoever is against those who have hegemonic power. Emigrants and artists then join another form of resistance which we saw at the end of 2011, that of occupy. It seems that there is a form of consciousness which is developing within an increasingly broadening counter-hegemonic community. We are at a new turning point in history.  The subaltern social groups according to Bhabha  used to be the oppressed minority. The neoliberal globalisation has produced such a strong growing inequality that this group is becoming bigger and bigger. The power is no longer in the hands of the democratic majority, but in the hands of minor groups commanding the world’s finances.

´Artists and immigrants share the position of Subaltern, the postcolonial philosopher Homi Bhabha would say. They are never considered part of the hegemonic power, even though it needs and uses them.´

Many traditional concepts are no longer relevant. The idea that in a democracy the majority has the power, cannot supersede the slogan of the occupy movement (1%=/=99%). The world is run by a very small number of people who are among the richest of the world. 99% is becoming increasingly poorer because they are paying the price for the wealth of the 1%. The oppression has never been more synonym with marginalizing the minority, which is what Gramsci  means by the concept of “Subalternity”, but in our time it means economic discrimination of the majority for the benefit of the very small but very powerful and hegemonic minority.

What we witness in the Arab Spring, in the Occupy movement or in any other signs of resistance against the mysterious powers running the world and deciding its mumbo-jumbo, dixit J.P. Sartre, is a certain “subaltern awareness”. People don’t want to be exploited anymore, nor excluded from the wealth or the power. The problem is however, the division. As long as subalterns are divided in North/South, autochthon/immigrant and any other dichotomies – it will never be a real awareness. Some of the dissatisfied people are not aiming to destroy the hegemonic power but to “have a slice of the pie”. Their claim has, until now, been made within the hegemonic discourse and hence has never been subversive enough to achieve a rigorous break with an insane relationship between social groups built on boundaries, limits and antagonisms.

This was what Johan van der Keuken was saying from 1980 onward (also already present in his earlier films from the 60s). He used to believe in sharing the world generously for the benefit of everyone. His heroes were always the Wretches of the earth, Franz Fanon would say. Except that for Van der Keuken this category is broader than the colonised people in Fanon’s text:  a blind child, emigrants, workers, the unemployed, …  these are the kind of wretches in his cinema. Even in his work as a filmmaker his philosophy was to give back and share. This is perhaps the lesson some politicians will finally begin to understand when they look a beyond the numbers and the overly economical considerations. Leftist parties are regaining confidence because the people have started to see how politics can divert very far from its human basis in the name of budget cuts, whilst ignoring the essence of human life.

I read the news with what Johan van der Keuken used to believe and say in mind and I can’t stop thinking that, somehow, art can help politics in finding the right path: So you try – says Johan van der Keuken to his son learning about cinema, but it is as if he is talking to a politician– to get very close to people. Not just the work, the vulnerability too, … But you can also give back, I believe, as a film maker, in the way we film. Not as a story, not as a pearl that you admire from the outside, which can also be beautiful, of course. But we have to go in there, physically be there with our cameras and we have to show that as well. That seems to me a fundamental kind of sincerity. That is the practice of filming. I have always liked exploring the boundaries of it.”
So the genius spoke.

[1] Johan van der Keuken, The Complete Collection (2006) by Total Film.

[2] Bhabha, Homi K. “The Voice of the Dom,” [Subaltern Studies IX The Present History of West Bengal] TLS, The Times Literary Supplement no. 4923 (8 August 1997)

[3] Gramsci, Antonio, Selections from the Prison Notebooks, London: Lawrence and Wishart, 1973.

Nederlandse versie

Leeftijdspolitiek

De reden hiervoor is dat het boek een bepaalde leeftijdspolitiek predikt: het telkens terugkerende beroep op politieke ervaring en levenswijsheid, waarmee Bolkestein elke maatschappelijke bemoeienis van intellectuelen vol dedain van tafel veegt. Intellectuelen hebben volgens Bolkestein mooie abstracte ideeën, maar missen de praktische ervaring en dienen daarom het politieke oordeel aan de doorgewinterde praktijkmensen over te laten, zoals hijzelf. Het probleem wordt verergerd doordat intellectuelen geholpen worden door de jeugd, die een essentiële rol speelt in de verspreiding van hun radicale ideeën. Het fascisme, de ’68 beweging en het hedendaagse ‘postmodernisme’ van Derrida en consorten zijn volgens Bolkestein het historische bewijs van de jeugdige geneigdheid tot politieke perversie. Voor personen onder de vijftig, zo stelt de inleiding alsof het om gevaarlijk kinderspeelgoed gaat, zijn ideeën riskant, temeer als ze algemeen van strekking zijn.

Het lezen van het boek geeft je het vreemde gevoel in een onaangename discussie te zijn beland met een autoritair vaderfiguur. Zo’n man die onmiddellijk op zijn strepen gaat staan op het moment dat hij de discussie dreigt te verliezen. Die je aanraadt eerst maar eens wat jaren bij Shell te gaan werken, om de echte wereld te zien, voordat je over idealen begint. En dan maak ik er echt geen karikatuur van. Het boek opent met de volgende paragraaf:

´In 1959 behaalde ik mijn doctoraalexamen. De Koude Oorlog was toen in volle gang. Ik vatte het plan op om een proefschrift over de “anti-democratische intellectueel” te schrijven. In plaats daarvan reisde ik af naar Mombasa om daar olie te gaan verkopen. Waarschijnlijk maakte ik een goede keus.´

‘Een goede keus’

Laten we even een beetje context schetsen hier, belangrijk gezien Bolkestein zijn beroep op ervaring waarmee hij later de ‘anti-democratische intellectueel’ te lijf zal gaan. Als Bolkestein arriveert in Mombasa, Kenia, heeft het Britse koloniale regime net een opstand van de Mau Mau bloedig neergeslagen, en tienduizenden in concentratiekampen heeft geïnterneerd. Bolkestein reist door naar Tanzania, waar hij zijn jonge jaren doorbrengt met het verkopen van olie aan vliegvelden en theeplantages van Duitse kolonialen. Al snel maakt hij promotie. Vanaf 1965 tot 1972 geeft Bolkestein leiding aan Shell-divisies in respectievelijk Honduras, El Salvador en Indonesië.

In Honduras verleent Bolkestein zijn diensten aan de dictator Osvaldo Lopez Arellano, wiens gewelddadige coup twee jaar daarvoor aan drieduizend man het leven kostte. Arellano is een moorddadige militair die de arme boerenbevolking en de vakbonden met harde hand onderdrukt. Honduras is vanwege de corrumperende macht van de United Fruit Company en de Standard Fruit Company de trieste naamgever van het begrip Bananenrepubliek. Vervolgens verhuist Bolkestein naar het buurland El Salvador, een Amerikaanse satellietstaat waar volgens Noam Chomsky in die tijd dictators regeerden via moord, marteling en onderdrukking.

Begin jaren zeventig wordt Bolkestein directeur van Shell Indonesië. Op uitnodiging van de dictator Soeharto mag Shell weer terugkeren in de voormalige Nederlandse kolonie. In de jaren daarvoor had de nationalistische Soekarno grote delen van de enorme koloniale bezittingen van Shell genationaliseerd. In 1965 vond een coup plaats die nu wordt toegeschreven aan generaal Soeharto, met medeweten en steun van Nederland, de V.S. en Groot Brittannië.

De coup leidde tot een genocidale massamoord: schattingen houden het op een half miljoen tot een miljoen aanhangers van de Communistische Partij PKI, overwegend arme boeren. Volgens openbaar gemaakte Amerikaanse rapporten hebben de V.S. samen met Groot Brittannië, zowel materiële als informatieve en financiële steun geleverd aan de massamoorden. De inlichtingendienst van Shell had al eerder informatie over de communistische beweging samengebracht en financierde anti-communistische campagnes(.pdf), zoals de oud-NRC redacteur Peter Schumacher heeft beschreven in zijn recent heruitgegeven Ogenblikken van Genezing (2011). Of Shell op directe wijze betrokken is geweest bij de latere massamoorden is onduidelijk, aangezien het archief van Shell om overduidelijke redenen niet publiekelijk toegankelijk is.

Nadat de lijken waren opgeruimd, kregen Shell en het Nederlandse bedrijfsleven weer toegang tot het grondstoffenrijke Indonesië. Als beloning steunden de Nederland regering en het Nederlandse bankwezen het regime van Soekarno (dat hoog scoort op kleptocratie, autocratie en massamoord) met vele miljarden aan subsidies en leningen. In zijn hoedanigheid als Shell-directeur was Bolkestein in direct contact met de politiek verantwoordelijken, zo niet de opdrachtgevers van de massamoord.

Praktische ervaring

Allereerst: wat een bittere ironie dat het juist deze door en door moreel gecompromitteerde man is, die van linkse intellectuelen een mea culpa eist, omdat zij heulden met dictators die massamoorden op hun geweten hebben. Bolkestein verdedigde dictators niet in theorie. Nee, de man van de praktijk ging regelmatig op de borrel met dat type mensen, en sloot er contracten mee.

Maar wat zegt dit over zijn denkbeelden? Het is een bekend voorschrift dat men een auteur zijn denken niet moet beoordelen naar zijn daden. Kunnen we Bolkesteins ideeën los beschouwen van zijn daden, als een soort intellectuele façade, waarachter zich iets schuilhoudt wat we maar even laten voor wat het is? Het korte antwoord is nee. Het beroep op de superioriteit van zijn praktische ervaring boven het ‘ijdel getheoretiseer’ is immers een inherent onderdeel van zijn betoog. Bovendien kunnen we Bolkestein moeilijk anders begrijpen dan als een product van de Koude Oorlog, politiek gevormd in een gewelddadige cocktail van dictatuur, dekolonisering en anticommunisme. Zijn politieke ideeën en zijn antipathie voor linkse intellectuelen zijn niet los te zien van zijn Koude Oorlogstijd. Zijn boutades tegen Mulisch krijgen extra betekenis, en vooral zijn weerstand tegen Sartre, wiens steunbetuiging aan gekoloniseerde volkeren hij zonder verdere uitleg afdoet als ‘potsierlijk’. Dat nieuwlinkse intellectuelen beide strijdende partijen in de Koude Oorlog veroordeelden, doet Bolkestein af als “een absurde morele gelijkstelling”. De rechtse intellectuelen die zich met politiek bemoeien, krijgen natuurlijk een heel andere behandeling. Zij staan in de dankbetuiging van het boek vermeld: Arend Jan Boekestijn, Paul Cliteur, Andreas Kinneging, Ayaan Hirsi Ali en Joshua Livestro, en de recent bekeerde Meindert Fennema om er maar een paar te noemen.

Ode aan de contradictie

Maar goed, het is wel degelijk mogelijk om het boek op een wat afstandelijker manier te beoordelen, als we enkel kijken naar de coherentie van de argumentatie. Dan valt al vrij snel op dat dit boek een ode is aan de contradictie. Let wel, we hebben hier te maken met een auteur die een intellectuele status probeert te verwerven met het afgeven op intellectuelen. Een auteur die de loftrompet afsteekt over de nuchtere bescheidenheid van de man van de praktijk (hijzelf dus) en vervolgens niet die praktijk, maar de ideeëngeschiedenis van de afgelopen tweehonderdvijftig jaar (!) behandelt. Een auteur die als een moderne Icarus het luchtruim kiest met niet veel meer tot zijn beschikking dan de haastig bij elkaar gelijmde samenvattingen van zijn favoriete conservatief-liberale denkers; die door zijn hoogdraverij al snel ter aarde stort, in een verfrommelde wirwar van interne tegenstrijdigheden.

Zo maakt Bolkestein het ene moment het (Popperiaanse) verwijt aan Marx en Freud dat zij het rationalisme hebben ondermijnd, wat geleid zou hebben tot het nationaalsocialisme (sic), terwijl hij in het slotbetoog weer droogjes stelt dat juist het rationalisme van intellectuelen het probleem is. Zo gaat Bolkestein het ene moment tekeer tegen het multiculturalisme, dat leidt tot ‘cultureel masochisme’, maar koestert hij tegelijkertijd een onverklaarbare nostalgie voor de Weense dubbelmonarchie, waar ‘endogame’ nationaliteiten langs elkaar heen leefden, met een ‘diepgewortelde tolerantie’ en een ‘montere onverschilligheid’. Het boek staat vol met dit type tegenstrijdigheden. Het leest als het intellectuele equivalent van een meerstemmig koor zonder dirigent.

Daarbij raakt Bolkestein veelvuldig verstrikt in zijn eigen netten. In navolging van Friedrich Hayek beschimpt Bolkestein universitair docenten, journalisten, bureaucraten en politici als ‘handelaren in tweedehands ideeën’. Een onhandige kritiek, want wat is De intellectuele verleiding anders dan een slecht geschreven agglomeratie van tweedehands ideeën, die Bolkestein bijeen gesprokkeld heeft uit secundaire literatuur? Nietzsche leest hij via Goudsblom, het Duitse idealisme en de Russische denkers via Isaiah Berlin, de hedendaagse Franse filosofie via Mark Lilla, en de vitalisten en futuristen via Paxton. Het lijkt erop dat Bolkestein bijna geen enkele auteur zelf heeft gelezen.

Als Bolkestein wel iets direct van de bron heeft, loopt het helemaal spaak. Neem Rousseau, een sleutelfiguur in het boek. Rousseau is volgens Bolkestein tegelijkertijd een figuur van de ‘rationele’ Verlichting en van de ‘irrationele’ Romantiek, tegelijkertijd een totalitair denker die het Sovjet-communisme heeft ingeleid, maar vervolgens toch ‘eigenlijk een soort conservatief’ die wars is van vernieuwing en hecht aan het eigendomsrecht. De talloze fouten in de beschrijving van de denkbeelden van Rousseau zal ik maar niet noemen. Belangrijker is dat het boek gebouwd is op een aantal kinderlijk simplistische dichotomieën (rationeel versus irrationeel, praktijk versus theorie, behoud versus revolutie) waarvan er bij nadere inspectie geen enkele blijkt stand te houden.

Het is navrant dat zijn praktische ideeën over politiek lijden aan hetzelfde euvel. We lezen dat de  beweging van ’68 de fout heeft gemaakt zich zowel tegen de vrije markt als de bureaucratie te keren. De twee gaan niet samen, het is of de vrije markt of de bureaucratie, wordt ons verteld door de man die aan het hoofd heeft gestaan van de duizenden bureaucraten van de Europese Commissie die vorm geven aan de Europese markt. Met hetzelfde soort ideologische simplisme pleit Bolkestein tegen protectionisme, en stelt hij vrijhandel verantwoordelijk voor de groei in Azië. Terwijl de algemene lezing toch is dat Azië juist door middel van hevig protectionisme groot is geworden. We hoeven alleen maar aan China te denken met zijn tariefmuren en vestigingsbeleid. Spreekt hier de ervaring of zijn het de vermaledijde abstracte principes die volgens Bolkestein zo gevaarlijk zijn, ditmaal die van Hayek en Friedman?

Het ergste is nog dat Bolkestein zijn betoog, in al zijn irrationaliteit, kan omslaan in een bedreiging voor de verlichtingswaarden die hij zegt te verdedigen. Zo stelt hij: “Met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens als maatstaf, is het mogelijk een rangorde van culturen aan te brengen.” De Westerse cultuur is volgens Bolkestein “superieur aan die van de moslimwereld”. Laten we ten eerste niet vergeten dat met dit gevaarlijke idee van de Westerse superioriteit als excuus, miljoenen mensen zijn vermoord, in allerlei koloniale veroveringsoorlogen. En ten tweede is een dergelijk statement ook in strijd met het universalisme van de Verlichting zelf, dat geloofde in universele menselijke gelijkheid en de universele kracht van de rede om culturen te overbruggen. Het paradoxale is hier dat als je de verlichting tot het judeo-christelijke Westen beperkt, zoals Bolkestein in zijn boek lijkt te doen, dat je daarmee de Verlichting zelf in de ban doet.

Zo stelt de Sloveense filosoof Slavoj Zizek dat de protesten in Egypte het beste bewijs zijn van de universele validiteit van de verlichtingsidealen, ook onder moslims. Zizek stelt verder dat niet de Islam, maar de rechtse anti-Islamisten de grootste vijanden zijn voor de Verlichtingsidealen in Europa, precies omdat zij de universaliteit van die idealen bestrijden. In zijn boek lijkt Bolkestein maar al te gewillig om deze stelling te bevestigen.

Weerzin tegen de abstracte rede

Laat ik proberen af te sluiten met een antwoord op de vraag waarom Bolkestein zo’n hekel heeft aan intellectuelen. Essentieel hier is dat Bolkestein zich vooral verweert tegen de algemene geldigheid van ideeën:

´Zij [de intellectuelen] hebben de neiging op basis van algemene beginselen en niet gehinderd door ervaring uitspraken te doen over tal van bijzondere onderwerpen, wat vaak ontaard in ijdel getheoretiseer dat het zicht op de werkelijkheid blokkeert. Vooropgezette ideeën beperken het waarnemingsvermogen.´

Velen zouden zeggen dat ideeën het waarnemingsvermogen juist kunnen aanscherpen. Het conservatisme kenmerkt zich sinds Edmund Burke echter door een weerzin tegen de ‘abstracte rede’ en een beroep op (morele) intuïtie en praktijkervaring. Datzelfde beroep op intuïtie is ook de reden waarom het conservatisme weinig denkers van formaat heeft voortgebracht. Intuïtie heeft immers geen zorgvuldige onderbouwing nodig.

Dat deze stroming toch zo’n grote invloed heeft komt omdat de taal van het conservatisme veelal ook de taal is van het politieke en economische gezag. Omdat het complexe positiespel in die kringen meer gebaat is bij intuïtie dan bij algemene principes. Omdat het conservatieve beroep op de autoriteit van ouderdom, eigendom en intuïtie betekent dat het gezag zich niet hoeft te legitimeren. Bolkestein is een man van die wereld, zijn intelligentie is niet afleesbaar aan zijn coherentie. Het is eerder gelegen in de formule van Scott Fitzgerald, die eens zei dat de proeve van een grote intelligentie, ligt in de capaciteit om twee tegenovergestelde ideeën in gedachten te houden, en nog steeds te kunnen functioneren. Bolkestein is een dergelijk machtsdenker, zijn autoriteit en intelligentie zijn gelegen in zijn intuïtie. De grootste bedreiging van zijn autoriteit ligt in de wereld van abstracte principes en idealen. En bij de mensen die zich nog buiten het institutionele positiespel bevinden, in het bijzonder jongeren. Waarschijnlijk is dat de reden voor zijn rancune richting intellectuelen en zijn wantrouwen richting de jeugd. Aan ons de taak om erop toe te zien dat zijn zorgen gerechtvaardigd zijn.

Dit is een licht gewijzigde versie van een recensie die verscheen op de literaire website de Reactor. en Joop.nl

In zijn New Think  uit 1967 beschrijft De Bono methodes om geen slaaf te worden van de stap-voor-stap-aanpak van het oplossen van problemen. Hoewel hij concrete richtlijnen geeft over hoe men ondermijnende lineaire aannames kan afwerpen, is zijn belangrijkste punt dat als het proces dat we volgen ons alleen maar vertelt wat we al vermoeden, we niet iets kunnen vinden wat we niet al hebben bedacht. En aan deze waarheid zou nog een belangrijke waarschuwing kunnen worden toegevoegd: als we van te voren aan een of andere auditor moeten aantonen welke ‘opbrengsten’ ons onderzoek zal opleveren, is de kans nihil dat ons werk ons over kennisdomeinen heen op plaatsen zal brengen die we nooit eerder hebben bezocht en waarvan een effectrapporteur ons recht om ze ook maar te benaderen reeds ter discussie zou hebben gesteld.

Het probleem van paardenstront
Deze obsessie met het vinden van datgene waarnaar we op zoek zijn is ook de reden dat we zo vaak innovatie aanzien voor uitvinding. Vernieuwers zijn allesbehalve uitvinders: zij leveren ‘opbrengsten’, want ze zijn erop gericht uit te gaan van iets bekends en dat te verbeteren. Ze houden zich bezig met wat patentjuristen ‘reverse engineering’ noemen: Japanse en Koreaanse producenten vonden de auto of de computer niet uit, maar  maken ze beter dan wie dan ook. Het vinden van investeerders voor innovatie is relatief gemakkelijk: de aantoonbaar betere muizenval bespaart geld en levert meer dode muizen  op.

Maar nog maar iets meer dan een eeuw geleden waren de grote denkers van de wereld het erover eens dat een groot probleem van de toekomst de accumulatie van paardenstront zou zijn, veroorzaakt door de explosieve groei van de wereldbevolking. Zie hoe fantasieloos we zijn in het voorspellen van werkelijk nieuwe dingen en het effect ervan op onze manier van leven; dat is een belangrijke reden waarom maar 3 procent  van alle uitvindingen die door ervaren patentbeoordelaars als nieuw en bruikbaar worden beschouwd, winst opleveren voor hun uitvinders. De overige 97 procent ligt te wachten tot de tijd ze inhaalt, of, zoals in Hesses novelle, door de verkeerde mensen wordt opgepikt en voor een inferieur of volledig ongepast doel worden aangewend. Nieuwe en handige dingen blijven ook liggen omdat ze worden genegeerd: het is moeilijk klandizie te vinden voor iets wat anderen zich niet kunnen voorstellen: 3M zag het nut niet in van een lijm die niet goed plakte, totdat werknemers ontdekten hoe handig Post-its konden zijn nadat een uitvinder ze had laten slingeren.

Vanochtend, terwijl ik bij Minusio over de vallei uitkijk en rondkijk in het atelier waarin ik schilder, moet ik denken aan Thomas Edison, die zei dat om te scheppen men ‘voorstellingsvermogen en een hoop troep’ nodig heeft. Voor Edison vormde die hoop troep geen irritatie, maar een overvloed aan gefantaseerde, laterale mogelijkheden, een collage van relaties die op een nieuwe manier konden worden bezien. Er bestaat indrukwekkende literatuur over creativiteit die aantoont hoe belangrijk het hebben van een hoop troep is voor het creëren van nieuwe dingen. Het voorziet in toegevoegde structuren die een goede bricoleur gebruikt om de onwaarschijnlijke combinaties te ontdekken die nodig zijn om iets nieuws voort te brengen (1).

Dat verklaart misschien waarom resultaatgerichte investeerders bij zo weinig belangrijke ontdekkingen betrokken zijn. Hoe kan dat ook wanneer de methoden die zij voorstaan wat we weten over het voeden van creativiteit direct ondermijnen? Het beperken van de vrijheid van denken is misschien wel ons beste wapen tegen intuïtieve vooruitgang.

Is het dan nog een wonder dat er zo weinig voortkomt uit de vraag van de overheid of van liefdadigheidsinstellingen dat we de hoop troep opruimen, ‘beter’ gebruik maken van de  ruimte die die inneemt en iedere potentiële Einstein straffen voor het verkwanselen van onze kostbare middelen? Hoe kunnen we verwachten dat genialiteit voort zal komen uit gesponsord onderzoek? Geef toe, onder de huidige omstandigheden kan genialiteit niet komen bovendrijven. Punt uit.

Diagonaal denken
Zo’n vierenhalve eeuw geleden ontdekte een verre Schotse clanverwant het logaritme alsook de eerste analoge rekenmachine, de voorganger van de rekenliniaal die wij allemaal gebruikten tot de digitale rekenmachine op de markt verscheen. John Napier vond zowel het logaritme als onze eerste computer uit door lateraal  –  of in zijn geval diagonaal – te denken: zet kolommen getallen naast elkaar, lees schuin overdwars en je kunt ermee rekenen. De machine werd ‘Napier’s Bones’ genoemd en het kostte hem decennia kijken naar getallen in parallelle, laterale en diagonale kolommen om tot een conclusie te komen die zo eenvoudig was dat niemand zich kon voorstellen waarom het niet eerder was ontdekt. Hij bracht ons nog een aantal andere, inmiddels essentiële dingen, zoals het eerste systematisch gebruik van het decimaalteken in het tientallig stelsel met tien als grondgetal. (In zijn eigen tijd was hij overigens het meest geliefd om zijn aanvallen op het pausdom en zijn gebruik van het Boek der Openbaringen om een Apocalyps te voorspellen waarbij de wereld begin achttiende eeuw zou eindigen).

Geen ‘vrije’ tijd voor fantasie, geen logaritmen; geen logaritmen, geen snelle navigatie; geen snelle navigatie, geen zeemacht; geen zeemacht, geen ontdekkingsreizen; geen ontdekkingsreizen, geen koninkrijk; geen koninkrijk, geen wereldmacht. Het is geen nalatenschap waar ik trots op zou moeten zijn en dat was John Napier ook niet. Hij had zo’n angst voor de militaire toepassingen van zijn inventieve gedachten, dat hij gegevens voor  mogelijk gebruik van zijn uitvindingen voor wapentuig voor zijn dood liet vernietigen. In tegenstelling to Hesse voorzag hij hoe zijn creaties zouden kunnen worden misbruikt als zijn Apocalyptische voorspellingen niet zouden uitkomen, wat ook niet gebeurde.

Waardoor was John Napier, los van zijn vasthoudendheid en excentriciteit, dan in staat zo veel bruikbare en onbruikbare ideeën te bedenken? Napier werd evenals Edison gesponsord; in Napiers geval echter niet door de industriële revolutie, maar, aangezien hij de Achtste Laird van Merchiston was, door zijn eigen boeren. Zijn persoonlijke middelen gaven hem de gelegenheid om zijn fantasie keer op keer over die verzameling getallen te laten gaan – troep in de ogen van de lineaire bonentellers in zijn tijd. Troep heeft tijd nodig: decennia na Napier gebruikte de barokke beeldhouwer Bernini de royale fondsen die hem door het pausdom ter beschikking werden gesteld ook om tijd vrij te maken zodat het onverwachte kon gebeuren. Zoals Bernini het formuleerde, was het niet om iets moois te maken, maar om een klaarblijkelijke fout zodanig te verheffen tot het middelpunt van een nieuw werk, dat niemand zich kan voorstellen dat het werk ooit zou kunnen bestaan zonder die imperfectie: de filosofie van een stuk troep.

Vandaag de dag, terwijl neoliberale overheden de vrije ruimtes van het onderwijs bedreigen, onze laatste duurbetaalde collectieve middelen verkwanselen ten behoeven van hun creatieve boekhouding en ons nog meer beloven van wat Donald Rumsfeld mischien ’niet opgebrachte opbrengsten’ zou noemen, moeten we ons afvragen of Keynes niet gelijk had toen hij zulke overheidsbezuinigingen als ‘de paradox van zuinigheid’ (2) bestempelde. Keynes stelde dat in tijden van economische crisis en persoonlijke fiscale terughoudendheid, overheden hun investeringen in de publieke sector zouden moeten uitbreiden, niet inkrimpen, anders kunnen er geen universiteiten bestaan of andere fantasierijke ruimtes waar een of andere ontdekker – en misschien zelfs Albert Einstein – op zijn pantoffels kan rondscharrelen om vreemden kan vragen hem te helpen de volgende rivier over te steken.

David Napier is professor of medical anthropology at University College London and director of its Centre for Applied Global Citizenship

(1) Mark A Runco and Steven R Pritzker, Encyclopedia of Creativity, Academic Press, San Diego and London, 1999.

(2) Robert Skidelsky, Keynes: the Return of the Master, Allen Lane, London, 2009.

Le Monde diplomatique

Levine laat dit doel wel weerklinken in zijn inleiding, zij het zwakjes: het boek zal ‘het idee onderzoeken dat secularisme een positieve conditie is en geen negatieve, geen ontkenning van de wereld van geest en religie, maar een bevestiging van de wereld waarin we nu leven’. Zo’n wereld is in staat ons te brengen tot de toestand van ‘vervulling’ die religie ons altijd heeft voorgehouden. Het is ‘een boek over leven: hoe voelt het, of hoe zou het voelen, om volkomen seculier te leven?’

De essayisten, een spectrum van de primatoloog Frans de Waal tot romanschrijfster Rebecca Scott, willen aantonen dat een wereld zonder god of transcendentie geen wereld zonder zingeving hoeft te zijn. Bijna allemaal vallen ze daarbij terug op het onderscheid tussen betovering en ontgoocheling dat Max Weber als eerste maakte. De interpretaties van de essayisten in het boek maken duidelijk dat er geen sprake is van één enkele definitie van deze ongrijpbare termen van Weber. Voor Levine is de woordkeuze problematisch omdat de bijklank van het woord ‘ontgoocheling’ de positie van de secularisten onaangenaam doet lijken. Hij verwerpt de teleurstelling en nostalgie die de term impliceert en volhardt in een robuust en onapologetisch secularisme. Waar Rombauer haar momenten van vervulling aan de eettafel vond, vindt Levine ze als hij vogels kijkt: de complexiteit van de soort, vooral in een stedelijke omgeving, is voor Levine waar ‘intense, zelfs passievolle, seculiere momenten uit bestaan.’

‘Val omhoog in de zonnedauw’

Levines verwondering als hij de vlucht aanschouwt van een roodstaarthavik boven een appartementencomplex in New York – of de verwondering van de lezers als hij de bœuf en daube overweegt die mevrouw Ramsay serveert in Virginia Woolfs To the Lighthouse – zijn momenten die vervulling bieden zonder te verleiden tot transcendentie: de vlucht van de vogel of de gebaren van mevrouw Ramsay zijn altíjd vol schoonheid en verwondering. Zulke momenten zijn, zou Levine beweren, volkomen natuurlijk en in naturalistische termen te verklaren. Levine lijkt voortdurend door de wereld betoverd: veeleer dan ‘wegvallend’ van een betoverde wereld van geesten en zingeving, moeten we onszelf zien als ‘omhoogvallend in de zonnedauw.’

Desalniettemin geeft Levine toe dat ongeacht hoezeer we het hier en nu omarmen, we een ‘daarboven en tot in de eeuwigheid’ nodig hebben om begrijpelijk te kunnen blijven spreken over waarden. ’Volledig secularisme geeft ons een uiterst zwakke positie voor het formuleren van een universeel waarde-imperatief,’ zegt hij, maar hij wil niet meer bieden ‘demonstratie van de mogelijkheid’. Hij draait er omheen, verklaart dat hij de lezers of de andere bijdragende auteurs ‘niet wil verwikkelen in zulke filosofische redeneringen’ en laat het zware werk over aan zijn medeauteurs.

Philip Kitcher, een wetenschapsfilosoof, neemt veel van dit zware werk op zich. Hij is zich bewust van de diepgang en complexiteit van religie en doet gelovigen niet af als onverlichte of misleide zielen. Hij stelt dat ze goede redenen hebben om te geloven, die echter niet inherent zijn aan religieuze overtuiging: zijn korte maar briljante natuurgeschiedenis van religie maakt een eind aan de waarheidsclaims van geloof. Kitcher heeft echter geen geduld met critici als Richard Dawkins, Daniel Dennett en Sam Harris, die hij afdoet als ‘Darwinistische atheïsten’. Niet dat hun kritiek op het fundament van het geloof niet klopt, maar ze bieden er niets voor in de plaats.

Voor Kitcher is dit de ‘ware uitdaging voor het secularisme’. Met het belachelijk maken van gelovigen scoor je misschien punten bij de lezers van The New York Review of Books, maar als  je oprecht zoekt naar iets wat mensheid bindt, dan kom je er daar niet mee. Zoals Kitcher opmerkt, ´Het gaat erom het probleem op waarde te schatten, om te begrijpen waarom voor veel weldenkende, devote mensen, het afdoen van een letterlijk geloof in bovennatuurlijke wezens intens bedreigend is.’

Dat bindende element, denkt Kitcher, zijn seculiere sociale structuren die dezelfde functies uitoefenen als religieuze gemeenschappen. De meest succesvolle seculiere gemeenschappen in Amerika, zoals de Unitarian Universalists, hebben religieuze kenmerken en hoeven zich geen zorgen te maken dat ze een transcendentale verankering voor hun rituelen en waarden ontberen. Kitcher maakt zich geen zorgen: religieuze gemeenschappen zijn volgens hem net zo oppervlakkig. Ethiek ‘is iets wat we zelf creëren, en dat doen we niet zomaar: de omstandigheden waaronder onze voorouders die hebben gecreëerd en waaronder wij die blijven creëren, worden immers bepaald door de diersoort die we zijn.’
Voor Kitcher is taal het grootste probleem. Niet alleen de moraal, maar ook het gevoel van vervulling dat we aan ons leven toeschrijven wanneer iets groots en immanent ons overweldigt, wordt meestal gekaderd in religieuze taal. Kerken ‘putten vaak op een briljante manier uit resonerende woorden, ceremoniële vormen, kunst en muziek en seculiere surrogaten.’ Zijn conclusie is voorspelbaar en, hoewel die niet vrolijk is, is die in ieder geval wel praktisch: ‘Het secularisme moet nog steeds aandacht besteden aan het cultiveren van die houding, aan het vinden van manieren om het wijder te verbreiden en te versterken.’ Want wanneer het praktische taalgebruik de epifane taal overstijgt, zijn zelfs secularisten geneigd liever te zondigen met Sint Franciscus dan recht in de leer te zijn met Kitcher.

Waneer de ziel wordt verrast

Paolo Costa onderneemt een dappere poging de lezer te herinneren aan de wonderen van de natuur. Hij biedt een fenomenologische schets van de verwondering van, zoals Descartes schreef, het moment dat de ziel wordt verrast en zich overgeeft aan ‘objecten die hem zeldzaam en uitzonderlijk voorkomen.’ Voor Costa lijkt die verwondering het bewijs te zijn dat de natuur alleen voldoende is om ons gevoel van betovering nieuw leven in te blazen. (Hij citeert Descartes, maar niet het wonderkind van de wonderen der natuur, Jean-Jacques Rousseau.) Zijn boodschap aan secularisten is: ‘maak je geen zorgen, verwonder je gewoon’. Maar hij laat niet alleen na uit te leggen hoe deze momenten van verwondering kunnen fungeren als basis voor een seculier humanisme, hij negeert ook de momenten waarop die ervaringen duiden op iets grootser dan onze wereld zoals bij Rousseau.

De term ‘vervulling’, die door bijna iedere auteur in dit boek wordt gebruikt, geeft de invloed weer die filosoof en eveneens co-auteur Charles Taylor heeft gehad op het debat over secularisatie. In zijn historische werk Sources of the Self  en A Secular Age(3), gebruikt Taylor het woord ‘vervulling’ om het sentiment te beschrijven dat wordt geassocieerd met de wereld van betovering, een sentiment dat in een wereld die door wetenschap en reden onttoverd is achtergelaten ons wordt onthouden. De praktiserende rooms-katholiek Taylor erkent dat secularisten op moreel consistente wijze kunnen spreken en handelen, maar hij gelooft ook dat ze veroordeeld zijn in een ‘platte’ wereld te leven. Verbannen als we zouden zijn uit de wereld van de betovering, vraagt Taylor zich af: ‘Welke zin kunnen we dan geven aan de notie dat de natuur […] de plaats is van ‘objectieve’ menselijke zingeving, in de zin dat ze niet slechts arbitrair wordt geprojecteerd door eigen keuze of door contingent verlangen?’

Volgens Taylor is dit gevoel van vervulling een sterk waardeoordeel. Wij kiezen het niet uit, het kiest ons uit. Het roept een reactie op waarvan de kracht en volharding niet kunnen worden ontkend of weggeredeneerd. Als het gaat om, laten we zeggen, voetbalelftallen, zijn er slechts zwakke waardeoordelen: ik heb geen diepgravende gronden om te beargumenteren dat jouw voorkeur voor Arsenal boven Manchester United fundamenteel verkeerd of onterecht is. Maar als het gaat om ons blijvend gevoel dat de wereld en onze levens niet kunnen worden teruggebracht tot materialistische verklaringen, speelt voorkeur geen rol: ‘Iemand die niet opmerkt dat hier iets ontbreekt, is op de een of andere manier ongevoelig voor iets dat verwondering eist.’

Taylors critici verwerpen dit onderscheid als vals, zo niet gevaarlijk. Zoals de titel van Bruce Robbins’ strijdvaardige essay verkondigt: ‘Betovering? Nee, Dank Je!’ Toch is de manier waarop hij Taylors positie afschildert zowel oneerlijk als irrelevant: deels oneerlijk omdat Taylor niet beweert – zoals Robbins wel suggereert – dat er iets mis is ‘met secularisten die zingeving vinden in het helpen van kinderen met hun huiswerk of het koken van goede maaltijden’. En wat Robbins’ bewering betreft dat Taylor de seculiere moderniteit terugbrengt tot een ‘oudbakken Heerlijke Nieuwe Wereld-achtig cliché over Hugh Hefner’, zijn er slechts twee vluchtige verwijzingen in het boek naar de oude man in de Playboy Villa.

Robbins’ kritiek is irrelevant, want het soort zingeving waar het Taylor in zijn werk om gaat omvat weliswaar het koken van goede maaltijden, maar ook iets dat, hoewel het echt en werkelijk aanwezig is in ons leven, ongrijpbaar is: wat hij in Een Seculiere Tijd  ‘een aspiratie naar volledigheid’ noemt. Moet dit gevoel worden vertaald via de beelden en taal van de religie? Misschien niet, maar er zijn secularisten die zullen toegeven dat deze optie fascinerender en vreugdevoller is dan de goedbedoelde, maar soms fragmentarische alternatieven in dit boek.

Robert Zaretsky is a professor of history at the Honors College, University of Houston, and author of a book on Albert Camus, A Life Worth Living, Harvard University Press, forthcoming

(1) The Joy of Secularism: 11 Essays for How We Live Now, Princeton University Press, Princeton and Oxford, 2011.

(2) Irma Von Starkloff Rombauer, Joy of Cooking, Prentice Hall, New Jersey, revised edition, 1985.

(3) Sources of the Self: the Making of Modern Identity and A Secular Age, both Harvard University Press, 1989 and 2007.

Le Monde diplomatique